Ana Sayfa | Editörler | Yayın Kurulu | İçindekiler | Arşiv | Yayın Arama | Yazarlara Bilgi | Dernek | Dergi Hakkında | E-mail
Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi

Peer-Reviewed "Turkish Pediatric Journal" Published Continuously Since 1958 (Abstracts in English)

 
[Özet][PDF][Editöre E-Posta] [Geri]
Çocuk sağlığı ve hastalıklarına XVIII. yüzyıl’dan bir bakış: Subhîzâde Abdülazîz Efendi’nin Boerhaave’ın aforizmaları çevirisi
Ahmet Acıduman1, Berna Arda2
Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi 1Tıp Tarihi ve Etik Doçenti, 2Tıp Tarihi ve Etik Profesörü
Anahtar Kelimeler: Subhizade Abdülazîz Efendi, Hermann Boerhaave, aforizmalar, pediatri tarihi, tıp tarihi.
Özet
Osmanlı İmparatorluğu’nda “Batı Tıbbını Anlama ve Tercüme Dönemi” olarak adlandırılan 1730-1827 yılları arasında, Subhîzâde Abdülazîz Efendi Boerhaave’ın Aforizmalar’ını çevirerek dilimize kazandırmıştır. Subhîzâde Abdülazîz Efendi’nin çevirisini yaptığı Kıta‘ât-i Nekâve fî Tercemet-i Kelimât-i Boerhâve adlı eserin “bâb-ı hâmis emrâz-ı etfâl beyânındadır” başlığı altında yer alan fasılları Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi Koleksiyonu, No: 2484’de bulunan yazmasında saptanarak, önce günümüz abecesine ve sonra da çağdaş Türkçeye çevrilmiştir. Daha sonra bu fasıllar Boerhaave’ın özgün aforizmaları ve bu aforizmaların İngilizce çevirileri ile karşılaştırılmıştır. Bu bölümde toplam 39 fasıl/aforizma bulunmaktadır. Çocuklarda görülen hastalıklar beş başlık altında ele alınmıştır. İlk bölümde yeni doğanda görülen müköz sekresyon, ikinci kısımda kabızlık ve dışkılama zorluğu, üçüncü grupta sütün sindirilememesi nedeniyle ortaya çıkan belirti ve bulgular ile bu durumun tedavisinde kullanılacak ilaçlar, dördüncü hastalık grubu olarak parazitlere bağlı olarak ortaya çıkan belirti ve bulgular ile tedavilerinde kullanılacak seçenekler, beşinci grupta ise çocuklar diş çıkarırken görülen belirti ve bulgular ile bunların tedavileri ele alınmıştır. Önde gelen tıp tarihçilerimizin “Avrupa tıbbından tam olarak yapılmış çeviri” olarak kabul ettikleri bu eserdeki çocuk hastalıkları ile ilgili fasılların, çocukluğun yeni doğan, bebeklik ve oyun çocukluğu döneminde görülen bazı hastalıkları kapsadığını ve bunların tedavisinde döneminin Avrupa tıbbındaki yaklaşımların sergilendiğini söylemek mümkündür.
Giriş
On sekizinci yüzyılda Avrupa’nın en ünlü klinisyenleri arasında gösterilen ve “Eklektik Okul”un kurucusu olan Hermann Boerhaave ( 1668 - 1738 ) tıp öğrenimini Leiden Üniversitesi’nde yapmış[1] ve 1701 yılında aynı üniversitenin teorik tıp kürsüsünün başına geçmiştir. Tamamen Hipokratik bir tıp anlayışı ve uygulaması düşüncesine sahip olan Boerhaave’a göre, tıbbın temel amacı hasta tedavisidir. Öğrencileri arasında Haller, Gaub, Cullen, Pringle ve “Eski Viyana Ekolü"nün liderleri van Swieten ve de Haen1 gibi ünlü hekimler olan Boerhaave, öğretirken ve yazarken de Hipokratiktir; değerli gözlemlerini ve tedavi kurallarını kısa aforizmalar şeklinde vermiştir[2]. Boerhaave’ın Institutiones Medicae(1708) ve Aforizmalar (1709) adlı eserleri çok sayıda basılmış ve pek çok dile çevrilmiştir[1],[2]. Bunlardan birisi de Türkçedir. Osmanlı İmparatorluğu’nda “Batı Tıbbını Anlama ve Tercüme Dönemi” olarak adlandırılan (1730- 1827) zaman diliminde, Subhîzâde Abdülazîz Efendi Boerhaave’ın Aforizmalar’ını çevirerek dilimize kazandırmıştır[3].

Şubat 1776-Kasım/Aralık 1776 tarihleri arasında Osmanlı İmparatorluğunda hekimbaşılık makamında bulunan Subhîzâde Abdülazîz Efendi (1735-1783), medreseyi bitirdikten sonra genç yaşta müderris olmuş ve saray hekimleri arasına girmiştir[4],[5]. Hızlı bir şekilde hekimbaşılığa yükselen Subhîzâde, yine aynı şekilde de bu makamdan ayrılmak durumunda kalmış; 1782 yılı sonlarında Üsküdar kadılığına atanmışsa da kısa sürede azledilerek, 1783 başında İstanköy’e sürülmüş ve Eylül 1783’de 48 yaşındayken vefat etmiştir[4]. Arapça, Farsça, Latince, İtalyanca ve Fransızca bilen Subhîzâde Abdülazîz’in; şair ve müzisyen olduğu da bildirilmekte[5]-[7], Ünver[8] de Subhîzâde’nin Avrupa’ya giderek Viyana’da tıp öğrenen hekimlerimizden olduğunu yazmaktadır.

Kıta‘ât-i Nekâve fî Tercemet-i Kelimât-i Boerhâve

Hermann Boerhaave’ın Aphorismi de Cognoscendis et Curandis Morbis in Usum Doctrinae Domesticae Digesti (Hastalıkları tanıyıp evde ilaçla tedavi etme) (1709) adlı eserinin Türkçe çevirisi olan eserin önsözünde Subhîzâde Abdülazîz Efendi’nin verdiği bilgiye göre[9],[10] (Şekil 1), “Frenk hekimleri” arasında ünlü olan Boerhaave’ın 1135 H./1722-23 tarihinde yazdığı kitabın bir nüshası 1180 H./1766-67 tarihinde İstanbul’a getirilmiştir. Dil bilen Frenk hekimleri aracılığı ile tıp öğrencileri arasında tanınmış, fakat Latince olduğu için genel olarak ulaşılamamış ve sonuçta unutulmuştur. Padişah III. Mustafa’nın (s.1757-1774) huzurunda bulunan ve Latinceyi bilen hekimlerce bu kitabın Türkçeye çevrilmesinin genele yararlı olacağının işaret ve ima edilmesi üzerine; padişah, hassa tabiplerinden olan kendisini, bu işe memur etmiştir.[11] Subhîzâde çeviriyi yaparken bazı güçlüklerin aşılmasında Latinceyi bilen bir kişiden yardım aldığını, yine Boerhaave’nin öğrencilerinden olan van Swieten’ın kitabının yorumlarından yararlandığını bildirmektedir[11],[12]. Adıvar[12]ve Atabek[6] bu çeviride Subhîzâde’ye yardım eden kişinin de Avusturya elçiliği tercümanı Herbert olabileceğini/olduğunu söylemektedirler.

Şekil 1. Kıta‘ât-i Nekâve fî Tercemet-i Kelimât-i Boerhâve’nin Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Esad Efendi Koleksiyonu, No: 2462’de bulunan ve yazarın/çevirmenin düzeltmelerini de içeren yazmasının başlangıç sayfalarının fotoğraf baskısı (Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı Kütüphanesi).

16 Mayıs 1769 (10 Muharrem 1183 H.) tarihinde tamamlanan eser[9],[11] (Şekil 2), XX. yüzyılın ilk yarısında bulunmuş ve Ord. Prof. Dr. Akil Muhtar Özden (1877-1949) tarafından Avrupa’ya tanıtılmış ve kendisine Hollanda Devleti tarafından bir nişan verilmiştir[5],[6].

Şehsuvaroğlu ve arkadaşları[5] eserin aslının 1495 "fasıl" ya da “kıta” olması nedeniyle Kıta‘ât-i Nekâve fî Tercemet-i Kelimât-i Boerhave isminin çoğul olarak bunu simgelediği açıklamasında bulunurken, Atabek[6] ise Subhîzâde’nin aphorisma’yı kelime olarak çevirdiğini, eserin 1495 aphorisma - kelime içerdiğinden “kelimât” olarak adlandırıldığını bildirmektedir.

Bu eserin halen bilinen nüshaları şunlardır: Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi Koleksiyonu, No: 2484; Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Esad Efendi Koleksiyonu, No: 2462; İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, TY, No: 1690; Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Hazine, No: 564; İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, TY, No: 4227; Ali Emiri Kütüphanesi, Tıb, No: 252[5],[6],[8],[12],[13].

Materyal ve Metot
Bu çalışmada Kıta‘ât-i Nekâve fî Tercemet-i Kelimât-i Boerhâve’nin Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Esad Efendi Koleksiyonu, No: 24629 ve Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi Koleksiyonu, No: 2484’de [10] (Şekil 3) kayıtlı bulunan yazmalarının, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı Kütüphanesi’ne, bölümün kurucusu Prof. Dr. Feridun Nafiz Uzluk tarafından kazandırılmış olan fotoğraf baskıları incelenmiştir.

Hermann Boerhaave’ın “çocuk hastalıkları” ile ilgili aforizmaları, yine Ankara Üniversitesi Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı Kütüphanesi’nde bulunan ve Gerardi van Swieten tarafından yazılmış olan Commentaria in Hermanni Boerhaave Aphorismos, de Cognoscendis et Curandis Morbis[14]adlı Latince eserin “Morbi Infantum” başlıklı bölümünden çıkarılmıştır (Ek 1).

Boerhaave’ın aforizmalarının İngilizce çevirisine ise, “Google Books” internet arama motoru ile ulaşılmış, Boerhaave’s Aphorisms: Concerning the Knowledge and Cure of Diseases[15] adlı eserin “Of the Diseases of Children” başlıklı bölümü de araştırmamız sırasında karşılaştırma için kullanılmıştır.

Şekil 2. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Esad Efendi Koleksiyonu, No: 2462’nin 10 Muharrem 1183 H./16 Mayıs 1769’da tamamlandığını gösteren sayfasının fotoğraf baskısı (Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı Kütüphanesi).

Subhîzâde Abdülazîz Efendi’nin çevirisini yaptığı Kıta‘ât-i Nekâve fî Tercemet-i Kelimât-i Boerhâve adlı eserde “bâb-ı hâmis emrâz-ı etfâl beyânındadır” başlığı altında yer alan fasıllar Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi Koleksiyonu, No: 2484’de bulunan yazmada saptanmıştır (Şekil 4). Bu fasılların önce günümüz abecesine çevrisi yapılarak bir metin elde edilmiş (Ek 2) ve bu metin de çağdaş Türkçeye çevrilmiştir. Ardından bu bölümler Boerhaave’ın özgün aforizmaları ve bu aforizmaların İngilizce çevirileri ile karşılaştırılmıştır.

Bulgular
Eserin beşinci bölümü “çocuk hastalıkları” başlığını taşımaktadır. Bu bölümde toplam 39 fasıl/aforizma bulunmaktadır. Yeni doğan, bebeklik ve oyun çocukluğu döneminde ortaya çıkan bazı hastalıklar beş başlık altında ele alınmıştır. İlk bölüm, yeni doğanda görülen müköz sekresyon hakkındadır:

Beşinci bölüm: Çocukların hastalıklarını bildirir.

Şekil 3. Bu çalışmanın yapıldığı, Kıta‘ât-i Nekâve fî Tercemet-i Kelimât-i Boerhâve’nin Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi Koleksiyonu, No: 2484’de bulunan yazmasının başlangıç sayfalarının fotoğraf baskısı (Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı Kütüphanesi).

Fasıl 1340. Henüz doğmuş çocuklara birçok olağan dışı niteliğin geldiği bilinmektedir. Şimdi bunlar da beş sınıf olarak yazılmış ve düzenlenmiştir. Birinci sınıf: yapışkan, peynirsi ve iplik gibi uzanan balgam ortaya çıkarak ağzını, yemek borusunu, midesini ve bağırsaklarını tutar.

Fasıl 1341. Bu nedenle adı geçen küçük çocuklara çoğunlukla bulantı, kusma, hıçkırık ve konvülsiyonlar gelir ve bu şekilde sindirimleri de güç olur.

Fasıl 1342. Tedavi: sonuç olarak bu durumun tedavisinde on ya da on iki saat gıda verilmeyerek, bu sırada bal ile karıştırılmış katkısız şaraptan çok kere azar azar, ilaç olan şarabın verilmesiyle ya da adı geçen şarap ile birlikte müshil hapı kullanılmasıyla tedbir olunur;

Fasıl 1343. Ve dışarıdan yine küçük çocuğun karnına balgamla ilgili olan pislikleri yıkamak ve cila vermek için orta sıcaklıkta ve ispirtolu zımâdlar[1] konur[10]. İkinci ele alınan hastalık kabızlık ve dışkılama zorluğudur. Kabızlığın nedenleri, belirti ve bulguları ile tedavisi hakkında açıklamalar yapılmıştır:

Fasıl 1344. İkinci sınıf: ve bunun gibi küçük çocuklar rektumlarında oluşan dışkının zaman zaman atılamamasından sıkıntı çekerler. Bu niteliğin yani karna kabızlık gelmesinin nedeni de küçük çocuğun durumunun zayıflığı, dışkının çokluk ve sertliği ve rektumun anüse eriştiği yerinin kuruluğudur.

Şekil 4. Kıta‘ât-i Nekâve fî Tercemet-i Kelimât-i Boerhâve’nin Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi Koleksiyonu, No: 2484’de bulunan yazmasında “bâb-ı hâmis emrâz-ı etfâl beyânındadır” başlıklı çocuk hastalıkları ile ilgili bölümün başlangıç sayfasının fotoğraf baskısı (Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı Kütüphanesi).

Fasıl 1345. Bundan dolayı dışkının hapsolmasından ve yelin ona çarpmasından ileri gelen keskinlik, ekşilik ve kokuşma ortaya çıkarak buharlar ve dumanlar oluşur, konvülsiyonlar, bulantı, kusma, hıçkırık, öksürük, susuzluk, korku, inleme, uykusuzluk, ateş ve halsizlik gibi nitelikleri ortaya çıkarır ve hatta küçük çocuğun ölümüne de neden olabilir.

Fasıl 1346. Tedavi: şimdi bu arada küçük çocuğun zayıflamış olan defedici kuvvetlerini uyarmak için hafif müshil ve yumuşatıcı fitil ve kuvvet ilaçları yani kalbe ait ilaçların daha hoş ve daha uygunlarıyla maddelerin düzeltilmesine başlanır.

Fasıl 1347. Dışkının katılığının da, az miktarda bal ile karıştırılmış peynir suyunun içecek yapılması ve yine sabunlu peynir sulu ya da ballı peynir sulu lavmanlar hazırlanarak konulmasıyla yumuşaklık bulması mümkündür.

Fasıl 1348. Ve yine bağırsak kuruluğu da keten tohumu yağı, zeytinyağı ve tatlı badem yağı kullanmakla ve yine adı geçen yağları lavman yoluyla ulaştırarak ya da bunları küçük çocuğun karnına sürmekle savuşturulmuş olur.

Fasıl 1349. Sözün özü, 1345. fasılda bildirilen kabızlıktan ileri gelen korkutucu birçok afet anlatıldığı şekilde deva bula gelmiştir.

Fasıl 1350. Çünkü ekşiliği kıran şeylerin[2] ve bundan başka ekşiliği emici ve çekici ilaçların bu konuda şaşılacak yararı yadsınamaz.

Fasıl 1351. Ama afyonlu ilaçlar sınıfı[3] her ne kadar ekşiliği kırıcı olsa da, bu çeşitlerin çocuklara verilmesinde ilerisini düşünmek ve sakınmak gereklidir; verildiği zamanda da nadir olarak kullanılmıştır.

Fasıl 1352. Ve yine bunun gibi incelticiler, uyarıcılar ve uçucular sınıflarının[4] yine şiddetlilerinden sakınmak gereklidir.

Fasıl 1353. Bundan dolayı 1345. fasılda yazılan afetlerin tedbirine ayrılmış olan ilacı anlamak, her birinin başka başka nedenlerini iyice düşünmek ve birinci kitaptan bu fasla vardığımızda açıkladığımız hastalıklara uygulamak gerekli olduğundan, bu çareler de tıbbi tabiatı olan kişilere kolaydır10. Üçüncü grupta sütün sindirilememesi nedeniyle ortaya çıkan belirti ve bulgular ile bu durumun tedavisinde kullanılacak ilaçlar verilmiştir:

Fasıl 1354. Üçüncü sınıf: sütün pıhtılaşmasından (kesilmesinden) ileri gelen hastalıklardır. Çünkü süt, çocukların midesinde hemen kesildiğinden ağır ve keskin bir hamur gibi olur.

Fasıl 1355. Ve bu hamurun gittikçe ekşiliği keskinlik kazanarak küçük çocuğun dışkısı bakır yeşili ve ekşi kokulu olur; ve yine bunun gibi kusma ile de atılan maddede ekşilik göründüğünden ve bunlardan dolayı karın ağrısı (kolik), yel çokluğu ve ağrılar çeşit çeşit ve diğer afetler, özellikle konvülsiyonlar gelir.

Fasıl 1356. Tedavi: bu durumun giderilerek savuşturulması konusu da, ekşiliği emen sabit ilaçların, yumuşatıcılar ve temizleyiciler ile karıştırılıp kullanılmasıyla, yine o çeşit yağlı lavmanlar ile ve bundan başka, yeli savuşturan ilaçların ve özellikle hoş yağların kullanılmasıyla çare bulur.

Fasıl 1357. En çok bu çeşit çocukların çoğunlukla tutuldukları ümmü’s-sıbyân[5] (infantil konvülsiyonların) da sütün pıhtılaşmasından ileri geldiği görünmektedir, çünkü ekşiyen sütün siniri hareket ettireceğinde ve tahriş edeceğinde şüphe olunmaz.

Fasıl 1358. Bundan dolayı bu afete de 1356. fasılda açıklanmış tedaviler ile tedbir olunur. Dördüncü hastalık grubu olarak parazitlere bağlı olarak ortaya çıkan rahatsızlıklar ele alınmıştır. Parazitlerin ortaya çıkış nedenleri, çeşitleri, bu parazitlere bağlı olarak ortaya çıkan belirti ve bulgular ile tedavilerinde kullanılacak seçenekler fasıllarda ortaya konmuştur:

Fasıl 1359.Dördüncü sınıf: kurtların doğmasıdır. Gerçi, çocuk sınıflarının anılan ve bildirilen hastalıklardan kurtulup, sonunda büyüdükten sonra, pişmemiş gıdalar, olgun meyveler, etler ve peynir gibi şeyleri yemeye başlamaları nedeniyle midelerinde kurtlar var olagelmiştir.

Fasıl 1360. Neden: ve bunun nedeni de bozulmuş havanın ve toprak böceklerinin yiyeceklerde var olan yumurtaları ve bu çeşit böceklerin yumurtasını içeren yiyeceklerin uygun şekilde erimesinde fazla nazik mideli çocukların gücünün yokluğudur.

Fasıl 1361. Yer: şimdi bildirilen kurtların yerleştikleri yerler de gerek mide ve gerek bağırsakların iç taraflarını saran sümüksü rutubettir. Adı geçen rutubet yazılmış olan kurtlara yuva olur, onun sıcaklığıyla doğarlar ve yine büyürler.

Fasıl 1362. Bu nedenledir ki büyüme yaşını tamamlamışlarda kurtların doğuşu nadirdir, ancak orta yaşlı olup hareketten sakınanlarda, balgamî mizaçlı kimselerde olur. Çünkü gençlik çağına ulaşanların sıcaklık ve kuvvetleri 1360. fasılda yazılan yumurtaları kırıp, dayanıklılıklarını çözer.

Fasıl 1363. Çeşitler: ve yine bu kurtların çeşitleri olup, bir çeşidi uzun, bir çeşidi geniş ve bir çeşidi yuvarlak olur yani yazarın amacı bilinmektedir ki insanın bağırsaklarında ortaya çıkan kurt üç çeşitten ibaret olup, birisi uzun olduğundan yılanlar adı verirler. Bu çeşidi ince bağırsaklarda doğar. Bir çeşidi geniş olup su kabağı çekirdeği adı verirler. Bunlar da kalın bağırsakta oluşur. Bir çeşidi yuvarlak ve çok küçük olup, sirke içinde doğan kurda benzerliği nedeniyle sirke kurdu adı verilir. Bu da rektumda oluşur hatta bazen dışkı ile birlikte dışarı çıkar.

Fasıl 1364. Sonuçlar: ve bu kurtların çok belirtisi olup özellikle bulundukları yerleri tahrişten boş durmadıkları için, gerektiğine göre bulantı, kusma, ishal, kendinden geçme, burun kaşıntısı ve sara baş gösterir ve nabız küçük ve farekuyruğu gibi ve saç gibi[6] olur.

Fasıl 1365. Ve adı geçen kurtların kilusu yemeleri ile aşırı açlık, tarafların renginin değişmesi,[7] halsizlik, zayıflık, karında kabızlık, karın şişliği, geğirme ve yellenme gibi durumlar da görülür.

Fasıl 1366. Ve özellikle bazı kere bağırsakların duvarlarına yapışık sümüksü rutubetleri yediklerinden başka bağırsağın kendisini de yiyerek yarıklar oluştururlar.

Fasıl 1367. Şimdi, kurtların taşıp coşması bu derecelere ulaştığı için, sahiplerinin de ölümü yakın olur.

Fasıl 1368. Belirtileri: ama belirtileri, büyüme çağında ve 1359. fasılda yazılı yiyecekler, balgamî mizaç, 1364. fasıldan 1367. fasıla varıncaya kadar yazılı olan belirtileridir.

Fasıl 1369. Tedavi: ve bu niteliğin tedavisi durumu da üç yolla düzen bulur olduğundan; birinci yolu:kurtların yuvalarını yok etmektir. Bu durum sabit alkaliler ile ve balgamı dışarı çıkarıcı zamklar ile cıvalı ilaçlarla, antimonlu ilaçlarla ve acı ilaçlarla8 mümkün olur.

Fasıl 1370. Ve bu durumda karna sıcak aromatiklerden çıkarılmış merhemlerin sürülmesi ve kokulandırılmış müshil içecekleri de yararlı olur.

Fasıl 1371. İkinci yolu: kurtların öldürülmesidir. Ballı ve tuzlu ilaçlarla ve yine kurtların yiyip sindiremeyeceği şeyler ile ve yine kurtlara özel acı ilaçlarla ve bundan başka asitli cıvalı ilaçlar, demir ve kurşundan yapılmış sülfatlar ile düzen bulur.

Fasıl 1372. Üçüncü yolu: gerek canlı ve gerek ölü olan kurtları dışarı çıkarmak ve savuşturmaktır. Bu da balgam dışarı çıkaran cıvalı müshillerle olur.

Fasıl 1373. Ve bunlardan başka bu bölümde adı yazılı ilaçlardan lavman, fitil ve merhemler düzenlenmesi de uygundur[10].

Beşinci grupta ise çocukların dişleri çıkarken görülen belirti ve bulgular ile bunların tedavileri ele alınmıştır:

Fasıl 1374. Beşinci sınıf: Çocukların dişlerinin çıkmasıyla görünen hastalıklardır. Gerçi, çocuğun dişleri ve özellikle sivrice olan dişleri ortaya çıktığında, keskinliği sebebiyle diş eti sinirlerini tahriş ettiği, uzattığı ve aşındırdığından, o yerde flegmon, çıbanlar/ apseler ve gangrenler var olarak, konvülsiyonlar ve aşağıdan ishal yoluyla bakır yeşilinde maddelerin dışarı çıkması, öksürük ve ateş gibi belirtiler ortaya çıkar ve hatta ölümcül sonuç verir.

Fasıl 1375. Ve bu belirtilerin tamamının açıklanan sebepten ileri geldiği yani diş etinin sinirinin tahrişinden ortaya çıktığı dikkatli ve inceden inceye araştıran kişiler için açık ve bellidir.

Fasıl 1376.Çünkü 1374. fasılda açıklanmış sinir tahrişi iyileştiğinde adı geçen afetler de son bulur.

Fasıl 1377.Tedavi: şimdi diş eti tahrişinin giderilmesi ve savuşturulması durumu da diş etlerinde flegmonu savuşturan yumuşatıcılar katıksız soğuk tıkanıklık açıcılar dolayısıyla yumuşatılarak, tıkanıklıklar açılarak ve soğutularak ya da fildişi talaşı benzeri uygun sert şeyler ile kazımakla ya da adı geçen yerleri birkaç yerinden kesme ile çare bulur.

Fasıl 1378. Özet olarak bu çeşit tedbirden sonra adı geçen durumdan ileri gelen konvülsiyonlar da iki dirhem kırmızı şaraba üç damla nışadırruhu katılmak ve kullanmakla kaybolur[10].

Subhîzâde Abdülazîz Efendi’nin çevirisinde Boerhaave’ın aforizmalarına ve onların sırasına sadık kalmıştır. Subhîzâde’nin eserinin önsözünde dile getirdiği, bazı fasıllarda açıklamalar yaptığı bilgisiyle koşut olarak, parazit çeşitlerinin açıklandığı 1363 numaralı fasılda ayrıntıya girdiği görülmektedir.

Tartışma
Doğumdan hemen sonra yeni doğanlarda görülen müköz sekresyonun etiyolojisi konusunda bir görüş bildirilmemiş ve bu sekresyona bağlı olarak ortaya çıktığı düşünülen bulantı, kusma, hıçkırık ve konvülsiyonların tedavisi için yapılabilecekler sıralanmıştır. Bunların arasında yenidoğanın on-on iki saat süreyle aç bırakılması, bal ile karıştırılmış şarap, ya da şarapla birlikte müshil hapı verilmesi önerileri vardır. Yenidoğanın uzun süre aç bırakılmasının, yeni doğan konvülsiyonlarının en sık görülen nedenlerinden birisi olan hipogliseminin[16], konvülsiyonlara yol açabileceği, aşırı sekresyon etkeninin ise özefagus atrezisi gibi konjenital anomalilerle[17] birlikte olabileceği düşünüldüğünde, ilgili fasıllarda önerilen yöntemlerin doğruluğu tartışılabilir.

Yeni doğanlarda mekonyumun atılamaması ve kabızlık sorununun tedavisinde, etiyolojide olduğu düşünülen faktörlerin giderilmesine yönelik girişimlerin planlandığı görülmektedir.

Beslenme ile birlikte sıklıkla görülen kusma, ishal, kabızlık gibi gastrointestinal sorunlar, metinde, sütün sindiriminde yaşanan sorunlarla ortaya çıkan dışkının renginin bakır yeşili olması ve ekşi kokması, kusulan maddenin ekşi olması, kolik tarzı ağrılar, batında aşırı gaz olması şeklinde ele alınmıştır. Yine sütün sindirimindeki bozukluk infantil konvülsiyonun en sık nedeni olarak bildirilmektedir. Bu bilgiler, laktaz gibi intestinal mukozal enzimlerin konjenital olarak yokluğu ya da enfeksiyöz ishal sonucu geçici olarak eksilmesine bağlı olarak görülen şeker malabsorbsiyonunu düşündürmektedir[17].

Çocukluk çağı hastalıkları arasında yer alan paraziter hastalıkların ortaya çıkmasında yumurtaların yutulması, enterobiasisde fekaloral kontaminasyonun yanı sıra havada bulunan parazit yumurtalarının inhale edildikten sonra yutulması[17], Boerhaave aforizmalarında da benzer şekilde ele alınmıştır.

Diş çıkarmayla birlikte aşırı ağız sulanması, burun akıntısı, orta derecede ishal, huzursuzluk ve iştah azalması görülebileceği, fakat aforizmalardakilerin aksine, yüksek ateşin diş çıkarmaya atfedilmemesi gerektiği çağdaş kitaplarda da bulunan bilgilerdendir[18]. Öte yandan, kimyasal ilaçların çocuk hastalıklarının tedavisinde önemli ölçüde yer aldığı fasıllardan elde edilen bulgular arasındadır.

Sonuç olarak hekim Subhîzâde Abdülazîz’in Boerhaave’ın “Aforizmalar”ından çevirdiği ve pek çok tıp tarihçimizin “Avrupa tıbbından tam olarak yapılmış bir çeviri” olarak kabul ettikleri[4],[7],[12] bu eserde, çocuk hastalıkları ile ilgili fasılların, çocukluğun yeni doğan, bebeklik ve oyun çocukluğu döneminde görülen bazı hastalıkları kapsadığı görülmektedir. Bunların tedavisinde döneminin Avrupa tıbbındakine benzer yaklaşımların sergilendiğini söylemek mümkündür.

-----------------------------

*Bu makale 5-10 Ekim 2009 tarihlerinde Ankara’da düzenlenen “Türk ve Dünya Kültüründe İstanbul” konulu 7. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi’nde yazarlar tarafından sunulan “18. Yüzyılda tıp çevirilerine bir örnek: Hekimbaşı Abdülaziz Efendi’nin Kıtaât-i Nekâve Fî Tercemet-i Kelimât-i Boerhaave’si” adlı sözlü bildiri temel alınarak hazırlanmış olup, yazarların Subhîzâde Abdülaziz Efendi’nin adı geçen eserinin nöroşirürji ile ilgili konularını inceledikleri bir başka makaleleri daha bulunmaktadır.

Kaynaklar

1. Garrison FH. An Introduction to the History of Medicine with Medical Chronology, Suggestions for Study and Bibliographic Data (4th ed). Reprinted. Philadelphia: WB Saunders, 1929: 315-317.

2. Castiglioni A. A History of Medicine (Translated from Italian and Edited by E.B. Krumbhaar) (2nd ed), Revised and Enlarged. New York: Alfred A. Knopf, 1958: 615-617.

3. Bayat AH. Tıp Tarihi. İzmir: Sade Matbaa, 2003: 273-277.

4. Bayat AH. Osmanlı Devleti’nde Hekimbaşılık Kurumu ve Hekimbaşılar. Ankara: AYK Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 1999: 116-121.

5. Şehsuvaroğlu BN, Erdemir-Demirhan A, Cantay-Güreşsever G. Türk Tıp Tarihi. Bursa: Taş Kitapçılık-Yayıncılık, 1984: 120- 121.

6. AtabekEM . Hollandalı hekim H . Boerhaave’nin “Aphorisma”larının Türk tıp tarihindeki yeri. Tıp Tarihi Araştırmaları 1986; 1: 25-44.

7. Erdemir-Demirhan A, Özcan N. Abdülaziz Efendi, Hekimbaşı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, Cilt 1, 1988: 190-191.

8. Ünver AS. Tıp Tarihi I ve II inci Kısımlar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1943: 173, 182.

9. Subhîzâde ‘Abdü’l-‘Azîz. Kıta‘ât-i Nekâve fî Tercemet-i Kelimât-i Boerhâve. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Esad Efendi Koleksiyonu, No: 2462, 1769: 1b-3b.

10. Subhîzâde ‘Abdü’l-‘Azîz. Kıta‘ât-i Nekâve fî Tercemet-i Kelimât-i Boerhâve. Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi Koleksiyonu, No: 2484: 1b-3a, 237a-239b.

11. Acıduman A, Arda B. Hekimbaşı Abdülaziz Efendi’nin “Kıtaât-i Nekâve Fî Tercemet i Kelimât-i Boerhave” adlı eserinde yer alan nöroşirürji ile ilgili bölümlerin değerlendirilmesi. Türk Nöroşirürji Dergisi 2011; 21: 18-28.

12. Adıvar AA. Osmanlı Türklerinde İlim,(6. Baskı). İstanbul: Remzi Kitabevi, 2000: 197-198.

13. İhsanoğlu E (editör). Osmanlı Tıbbi Bilimler Literatürü Tarihi, (Hazırlayanlar: İhsanoğlu E, Şeşen R, Bekar MS, Gündüz G, Bulut V). İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 1. Cilt, 2008: 422-424.

14. van Swieten G. Commentaria in Hermanni Boerhaave Aphorismos, de Cognoscendis et Curandis Morbis, Editio Tertia Parisiensis. Parisiis: Guillelmum Cavalier, Tomus Quartus, M. CDD. LXXIII. (1773): 574- 668.

15. Boerhaave’s Aphorisms: Concerning the Knowledge and Cure of Diseases (Translated from the last edition printed in Latin at Leyden, 1715-with useful observations and explanations by Delacoste J. London: Printed for B. Cowfe, and W. Innys, in St. Paul’s Church-Yard. MDCCXV), Special Edition. Birmingham: The Classics of Medicine Library, 1986: 369-374 (http://books.google. com/books?id=AfTYBAn04PwC&pg=PP6& dq=Boerhaave%27s+Aphorisms,+Birmingh am,+1986&hl=tr&ei=o2itTYuoJpCMswbv3 _XWDA&sa=X&oi=book_result&ct=resul t&resnum=4&ved=0CDQQ6AEwAw#v=o nepage&q&f=false. Erişim tarihi: 30 Ekim 2010).

16. GrossmanM , Bruhn FW. Pediatric emergencies. In: Mills J, Ho MT, Trunkey DD (eds). LMP Current Emergency Diagnosis & Treatment. Middle East Edition. Beirut: Librairie du Liban; 1983: 567-578.

17. Berkow R (editor-in-chief). The Merck Manual of Diagnosis and Therapy (14th ed). Rahway: Merck Sharp & Dohme Research Laboratories, Division of Merck & Co., Inc, 1982: 1819, 1851, 1899.

18. Dworkin PH. Child health supervision. In: Dworkin PH (ed). Pediatrics (The National Medical Series for Independent Study). New York: John Wiley & Sons; 1987: 23.

19. DevellioğluF. Osmanlıca - Türkçe Ansiklopedik Lûgat (18. Baskı). Ankara: Aydın Kitabevi, 2001: 1185.

Ek 1

MORBI INFANTUM

§. 1340. INFANTI recens nato oriuntur morbi proprii; 1. à strigmentis glutinosis, caseosis, lentis, quibus os, oesophagus, stomachus, intestina, ei replentur.

§. 1431. QUA solâ de causâ, nauseae, vomitus, tormina, singultus, convulsiones saepè oriuntur; atque deinceps restant indigestiones assumptorum.

§. 1342. CURATUR facilè jejunio horarum x, vel xıı; assumptione pauci vini cum melle misti, iteratâ dosi hoc tempore abstinentiae dati; vel lenissimo quodam simul adjecto stimulo purgante.

§ . 1343 . QUIN , ad proluendam hanc pituitae mucosae saburram, saepè prosunt egregiè Epithemata moderatè aromatica, & spirituosa.

§. 1344. MULTUM patiuntur vulgò à meconio non satis citò expulso, ob debilitatem foetûs, duritiem materiae, copiam ejus nimiam, siccitatem viae.

§. 1345. HINC ab ejus morâ, aere jam appulso, acrimonia, acor, putredo, in vapores resolutio, adeòque dolores torminosi, convulsiones, nausae , vomitus , singultus , tusses , sternutationes, clamores, fletus, pervigilia, terrores, febres, macies, mors.

§. 1346. CORIGITUR vis expellens sopita stimulo leni purgante, leni suppositorio, cardiaco suavissimo & leni.

§. 1347. DURITIES materiae corrigutur haustu seri lactis recentis cum pauco melle diluto, clysmate ex fero lactis saponato, vel mellito.

§. 1348. INTESTINA lubricantur, assumpto oleo Lini, Olivarum, Amygdal.dulcium, &c. tum injectis iisdem Clysmatis specie, & linimentis similibus.

§. 1349. QUA Methodo, quibus Medicamentis, felicissimè superantur varia illa & pessima symptomata ab hâc unâ radice orta (1345).

§. 1350. SI verò usquam, hìc antacida usum habent, & inter illa absorbentia imprimìs. §. 1351. OPIATA rarò, neque sine magnâ circumspectione, adhibenda.

§. 1352. QUIN evitanda omnia nimìs attenuantia, stimulantia, volatilia.

§. 1353. CUIQUE verò singulari malo (1345.) facilè remedium invenitur, cognitâ historiâ causae, & curationis, omnium morborum hùcusque descriptorum.

§. 1354. MULTUM patiuntur ab ipso lacte, dùm id nimìs citò, fortiterque in stomacho coagulatum, compingitur in unam massam gravem, acremque.

§. 1355. HAEC enim sensim acrior, acidiorque reddita, foeces alvi virides, acidum spirantes, materiem vomitu rejectam acidam, hinc tormina, flatus, dolores, & infinita alia excitat, maximè convulsiones.

§. 1356. QUAE curantur antacidis fixis, purgantibus permistis, clysmatibus similibus, carminantibus blandis, oleosis, internis, externisque.

§. 1357. INSULTUS porrò Epileptici hinc plerumquè originem ducunt, irritato genere nervoso ope acrimoniae vellicantis.

§. 1358. UNDE & his remediis solis curantur, si medelam capiunt.

§. 1359. SIMULAC haec superarunt mala infantes, & incipiunt uti cibis crudis, fructibus horaeis, carnibus, caseo, similibusque, vermes oriuntur.

§. 1360. CAUSAM dant ova insectorum, in aere vel terrâ viventium, assumpta, neque vi tenelli motûs destruenda.

§. 1361. NIDIUM dat pituita intestinalis, vel gastrica, in quâ haerent, foventur, pariunt, augenturque.

§. 1362. HINC rarò in adultis, & in his modò torpidis, & leucophlegmaticis.

§. 1363. SUNTQUE rotundi, lati, ascarides.

§. 1364. EFFICIUNT irritatione nauseas, vomitus, alvi fluores, animi deliquia, pulsus exiles, deficientes, intermittentes, pruritus narium, insultus epilepticos.

§. 1365. EFFICIUNT consumptione chyli esuriem, pallorem, debilitatem, avlum adstrictam, indè tumorem abdominis, ructus, borborygmos.

§. 1366. EFFICTIUNT saepè perforationem ipsorum intestinorum.

§. 1367. UNDE & toties lethales reperti sunt.

§. 1368. COGNOSCUNTUR ab aetate, victu, temperie, effectibus, (1364. 1365. 1366).

§. 1369. CURATIO fit I. nidum destruendo (1361.) per alcalia fixa, gummata phlegmagoga, mercurialia, antimoniata, aromatica amara.

§. 1370. TUM externè inungendo abdomen balsamicis ex aromaticis fortissimis, permistis purgantibus, oleosisque.

§. 1371. VERMES necando: quod fit ope medicamentorum mellitorum, salinorum, indigestibilium vermibus , amarorum aromaticorum, mercurialium, acidorum, vitriolatorum ex chalybe, vel cupro.

§. 1372. EXPELLENDO Lumbricos vivos, enectosve ope purgantium amarorum, phlegmagogorum, mercurialiumque.

§. 1373. QUIN clysmata, suppositoria, unguenta externa, ad eadem prosunt quàm maximè.

§. 1374. QUANDO dentes incipiunt prodire, maximè acuti, à tensione, puncturâ, laceratione gingivarum nervosarum, sanguinolentarumque, oritur inflammatio, tumor, gangraena, convulsio, alvi fluor viridis, salivatio, febris, mors.

§. 1375. QUAE cuncta facilè ex eâdem causâ oriri demonstrantur.

§. 1376. QUIN sublatâ irritatione nervorum (1374.) spontè cessant.

§. 1377. QUOD fit I. gingivas emolliendo, refrigerando, leniendo mollibus, glutinosis, antiphlogisticis; 2. Saepè atterendo ad corpora dura, glabra; 3. dissecando ope lanceolae.

§. 1378. CONVULSIONES hinc oriundas minuta Sp. C. C. dosis feliciter tollit.

Ek 2

bâb-i hâmis emrâz-i etfâl beyânındadır

fasl 1340 ma‘lûmdur ki henüz tevellüd eylemiş ma‘sûmcalara nice keyfiyyât-i gayr-i tabî‘iyye ‘ârız olmagla imdî bunlar dahı beş nev‘ üzre tastîr ve keşîde kılınmışdır nev‘-i evvel lezic ve cübniyyetlü ve galîz ve iplik gibi uzanur balgam hâdis olub femini ve merîsini ve ma‘desini ve em‘âsını zabt ider

fasl 1341 fe-li-zâlike mezbûr ma‘sûmlara ekseriyyâ gaseyân ve kayy ’ ve fuvâk ve teşennücât ‘ârız olub ve bu cihetle hazmları dahı ‘asîr olur.

fasl 1342 el-‘ilâc pes bu hâletin müdâvâsı dahı on ve yâhûd on iki sâ‘at gıdâ virilmeyüb ve bu esnâda ‘asel ile memzûc hamr-i hâlisden defa‘ât-i kesîre ile kalîlen kalîlen hamr-i devâyı virilmekle yâhod şarâb-i merkûm ile ma‘an müshil hâbı isti‘mâliyle tedbîr olunub

fasl 1343 ve hâricen kezalik batn-i ma‘sûma evsâh-i balgamiyyeyi gasl ve tecliye içün harâretde [237a] mu‘tedil ve rûhiyyetlü azamde vaz‘ı müfîd olur

fasl 1344 nev‘-i sânî ve bu misillü ma‘sûmcalar me‘â’-i müstakîmlerinde hâsıl olan süfl ve berâzın vakt vakt def‘ olunmadıgından zahmet çekerler ki bu keyfiyyetin ya‘nî i‘tikâl-i batn ‘urûzunun sebebi dahı ma‘sûmun za‘f-i hâl ve süflün kesret ve salâbeti ve me‘â’- i müstakîmin fem-i mak‘ada resîde oldıgı mahallinin yubûsetidir

fasl 1345 li-hazâ süflün ihtibâsından ve rîhin ana sadmesinden nâşî hiddet ve humûzat ve ‘ufûnet peydâ olarak ebhire ve edhine hâsıl olub ve teşennücât ve gaseyân ve kayy’ ve fuvâk ve su‘âl ve ‘ataş ve feza‘ ve figân ve uykusuzluk ve havf ve hummâ ve hüzâl gibi hâlâtı ihdâs idüb ve belki ma‘sûmun mevtine dahı bâ‘is olur

fasl 1346 el-ilâc imdî ez-cümle ma‘sûmun fütûr bulmuş kuvvây-ı dâfi‘asını îkâz zımnında müshil-i hafîf ve şâf-i müleyyin ve mukavviyyâtın ya‘nî edviye-i kalbiyyenin eltaf ve ahrâlarıyla tashîh-i mevâdda şurû‘ olunur

fasl 1347 ve salâbet-i süfl dahı cüz’î ‘asel ile memzûc mâ’-i cübn şurb olunub ve kezalik mâ’-i cübn-i sâbûnî ve yâhûd mâ’-i cübn-i ‘aselî hukneler tertîb ve vaz‘ olunmagla lînet-pezîr olmak mümkindir

fasl 1348 ve kezalik yubûset-i em‘â dahı dühn-i bezr-i kettân ve dühn-i zeyt ve dühn-i levz-i hulv isti‘mâliyle ve yine edhân-i mezbûreyi hukne tarîkiyle îsâl idüb ve yâhod bunları ma‘sûmun batnına tılâ itmekle mündefi‘ olur

fasl 1349 hulâsa 1345 faslında beyân olunan i‘tikâl-i batndan neş’et iden âfât-i ‘adîde-i mevhûşa ta‘rîf olundıgı vech üzre devâ-pezîr ola gelmişdir

fasl 1350 zîrâ humûzâtı mükessir eşyânın ve bundan mâ‘adâ humûzatı neşf ve cezb idici edviyenin bu husûsda fâ’ide-i ‘acîbesi inkâr olunmaz

fasl 1351 ammâ efyûniyyât makûleleri egerçi mükessir-i humûzatdır lakin bu gûne sıbyâna virilmede ihtiyât ve ihtirâz [237b] lâzım olub virildigi vaktde dahı nâdiren isti‘mâl olunmuşdur

fasl 1352 ve yine bunun gibi murakka‘ât ve lâz‘ât ve tayyârât makûlelerinin kezalik şedîdlerinden ihtirâz vâcibdir

fasl 1353 binâen-alâ-zâlik 1345 faslında tastîr olunan âfetlerin tedbîrine mahsûs devâ istinbât olunması her birinin başka başka sebeblerini mülâhaza ve evvel kitâbdan bu fasla resîde olunca beyân eyledigimiz emrâza tatbîk lâzım ve lâ-büdd olmagla bu sûretler dahı tabî‘at-i tıbbiyesi olan zevâta âsândır

fasl1354 nev‘-i sâlis şol emrâzdır ki in‘ikâdi lebenden neş’et ider zîrâ leben etfâlin ma‘delerinde serî‘an mün‘akid olmagla sakîl ve hiddetlü bir hamîr gibi olur

fasl 1355 ve bu hamîr gitdikce hiddet-i hâmıza kesb iderek ma‘sûmun süfli zencârı ve râyiha-i hâmızayı müştemil olub ve yine bunun gibi kayy ile dahı def ‘ olunan mâddede humûzat nümâyân olmagla ve bunlardan nâşî mags ve kesret-i riyâh ve evcâ‘ gûnâ gûn ve âfât-i sâ‘ire husûsiyle teşennücât ‘ârız olur

fasl 1356 el-‘ilâc ve bu hâletin def‘-i izâlesi husûsı dahı humûzatı neşâf edviye-i sâbite-i müleyyinât ve mugassilât ile memzûcen isti‘mâl olunub kezalik ol makûle hukneler-i edhânî ile ve bundan ma‘âdâ riyâhı dâfi‘ edviyenin ve husûsiyle dühniyyât-i latîfenin isti‘mâl olunmasıyla sûret bulur

fasl1357 ve ‘ale-l-husûs bu gûne etfâlin ekseriyyâ mübtelâ oldukları ümmü’s-sıbyân dahı in‘ikâd-i lebenden neş’et eyledigi zâhirdir zîrâ mütehammir olan lebenin binâen ‘asabı tahrîk ve tahrîş ideceginde iştibâh olunmaz

fasl 1358 li-hazâ bu âfete dahı 1356 faslında mübeyyen mu‘âlecât ile tedbîr olunur

fasl 1359 nev‘-i râbi‘ tevellüd-i dîdândır ki vâkı‘â etfâl makûleleri yâd ve beyân olunan emrâzdan rehâ-yâb olub fî-l-cümle nemâ-i tahsîl eyledikden sonra agdiye-i fice ve fevâkih-i nâzice ve lühûm ve peynir misillü eşyâ tenâvülüne bed’an eyledikleri cihetden [238a] ma‘delerinde dîdân tekevvün ide gelmişdir

fasl 1360 es-sebeb ve bunun sebebi dahı hevâ-i müte‘affin ve haşerât-i arzın agdiyede mevcûd beyzeleri ve bu gûne beyze-i haşerâtı hâvî agdiyenin kemâ-yenbagî hallinde ma‘de-i nâzikter sıbyânın ‘adem-i kudretidir

fasl 1361 el-mevzi‘ imdî beyân olunan dîdânın sâkin oldukları mevâzı‘ dahı gerek ma‘de ve gerek em‘ânın etrâf-i bâtınîsini müştemil olan rutûbât-i muhâtiyyedir ki rutûbât-i mezbûre dîdân-i merkûmeye âşiyân olub anın harâretiyle tevellüd idüb ve kezalik nemâ hâsıl iderler

fasl 1362 ve bu cihetdendir ki sinn-i nümuvvı temâm itmişlerde dîdân tevellüdi nâdirü’lvukû‘ dur meger ki kâhil olub hareketden ihtirâz idenlerde balgamîü’l-mizâc kimesnelerde ola zîrâ sinn-i şebâba resîde olanların harâret ve kuvvâsı 1360 faslında tahrîr olunan beyzeleri şikest idüb tahammüllerini hall eyler

fasl 1363 el-envâ‘ ve dahı bu dîdânın envâ‘ı olub bir nev‘i tavîl ve bir nev‘i ‘arîz ve bir nev‘i müdevver olur ya‘nî murâd-i mü’ellif ma‘lûmdur ki insânın em‘âsında hâsıl olan kurd üc nev‘den ‘ibâret olub biri tavîl olmagla hayât tesmiye iderler ki bu nev‘i em‘â-i dıkâkda tevellüd eyler ve bir nev‘i ‘arîz olub habb-i kar‘ ta‘bîr iderler ki bunlar dahı em‘â-i gılâzda hâdis olur ve bir nev‘i müdevver ve gâyet sagîr olub hall içinde tevellüd iden dûda müşâbeheti cihetinden sirke kurdı ıtlâk olunur bu dahı me‘â-i müstakîmde tekevvün idüb hattâ ba‘zan berâz ile ma‘an hurûc eyler

fasl 1364 el-fürû‘ ve bu dîdânın a‘râz-i kesîresi olub ez-cümle bulundukları mevâzı‘ı tahrîşden hâlî olmadıkları cihetden iktizâsına göre gaseyân ve kayy ve istıtlâk-i batn ve gaşy ve hikke-i enf ve sar‘ zuhûra gelüb ve nabz sagîr ve zenebü’l-fâr ve zülftere olur

fasl 1365 ve yine dîdân-i mezbûr keylûsı ekl eylemeleri ile cû‘-i müfrit ve televvün-i etrâf ve hüzâl ve z‘af ve i‘tikâl-i batn ve verem-i batn [238b] ve cüşâ ve kurâkır gibi hâlât dahı zuhûra gelür

fasl 1366 ve husûsiyle ba‘zı def ‘a cederât-i em‘âya mültasık rutûbât-i muhâtiyyeyi ekl itdiklerinden mâ‘adâ zât-i me‘â’ı dahı ekl itmekle fürceler peydâ iderler

fasl1367 imdî çûn-ki dîdânın cûş u hurûşı bu mertebelere resîde ola ashâbının dahı fevti karîb olur

fasl1368 el-‘alâmât ammâ ‘alâmâtı sinn-i nümuvv ve 1359 faslında muharrer agdiye ve mizâc-i balgamî ve 1364 faslından 1367 faslına varınca tahrîr olunan a‘râzdır

fasl1369 el-‘ilâc ve bu keyfiyyetin mu‘âlecesi husûsı dahı üc vechle nizâm-pezîr olmagla vech-i evvelî dîdânın âşiyânını izâle itmekdir ki bu hâlet kaleviyyât-i sâbite ile ve balgamı ihrâc eyleyici zamglar ile ve zîbakât ve antimûnyât ve edviye-i mürre ile mümkin olub

fasl 1370 ve bu husûsda batna âfâviyyât-i hârreden me’hûz merâhim tılâ olunması ve müshilât-i müdehhine şurbı dahı müfîd olur

fasl 1371 vech-i sânîsî katl-i dîdândır ki ‘aselî ve milhî devâlarla ve yine dîdânın ekl idüb hazm itmeyecegi eşyâ ile ve kezalik dîdâna mahsûs edviye-i mürre ile ve bundan mâ‘adâ zîbakât-i hâmıza ve hadîd ve nuhâsdan ma‘mûl zâciyyât ile nizâm bulur

fasl1372 vech-i sâlisî gerek zinde ve gerek mürde olan dîdânı ihrâc ve def‘dir ki bu dahı muharrec-i balgam müshilât-i zîbakî ile husûlpezîr olur

fasl 1373 ve bunlardan mâ‘adâ bu bâbda edviye-i merkûmeden hukne ve şâf ve atliyye tertîb olunmak dahı münâsibdir

fasl 1374 nev‘-i hâmis etfâlin dişleri bitmekle zuhûra gelen hastelikleridir ki vâkı‘â tıflın esnânı ve husûsiyle sivrice olan dişleri zuhûr eyledikde hiddeti takribiyle lise-i ‘asabiyyelerini tahrîş ve temdîd ve hakk itmekle ol mevâzı‘da felgamûnî ve hurâcât ve gangıraynâ vücûd bularak teşennücât ve esfelden ishâl tarîkiyle mevâdd-i zencârî hurûcı ve su‘âl ve hummâ gibi a‘râz vukû‘ bulub ve belki mevtî netîce virir

fasl1375 ve bu [239a] ve bu a‘râzın mecmû‘ı beyân olunan sebebden neş’et itdigi ya‘nî tahrîşi lise-i ‘asabiyyeden hâdis oldıgı ashâb-i dikkat ve em‘âna zâhir ve hüveydâdır

fasl 1376 zîrâ 1374 faslında meşrûh tahrîş-i ‘asab mündefi‘ oldukda âfât-i mezkûre dahı münkat‘ olur

fasl 1377 el-‘ilâc imdî tahrîş-i lisenin izâle ve def‘i husûsı dahı liselerde felgamûnîyi dâfi‘ müleyyinât müfettihe-i bârideü’s-sâfî zımnında telyîn ve teftîh ve tebrîd olunmagla yâhûd burâde-i nâb-i fîl misillü eşyâ-i sulbe-i münâsibe ile hakk itmekle yâhûd mevâzı‘-i mezbûreyi bir kac mahallinden teşrîh ile sûret bulur

fasl1378 hulâsa bu gûne tedbîrden sonra hâlet-i mezbûreden neş’et iden teşennücât dahi iki dirhem şarâb-i kırmıza üc katre rûh-i karn-i iyyel izâfe ve isti‘mâl olunmagla zâ’il olur

Dipnotlar

1 Zımâd: 1. Merhemle yaraya sarılan sargı, bez. 2. İlâç, lâpa, yakı19. Latince metinde: Epithemata moderatè aromatica, & spirituosa; İngilizce metinde: moderate Aromatic oyls and Spirits

2 Latince metinde: antacida; İngilizce metinde: Alcalies

3 Latince metinde: Opiata; İngilizce metinde: Opiates.

4 Latince metinde: attenuantia, stimulantia, volatilia; İngilizce metinde: things as do attenuate and stimulate too much, or are too volatil.

5 Latince metinde porrò Epileptici; İngilizce metinde: Epileptic fits.

6 Latince metin: pulsus exiles, deficientes, intermittentes; İngilizce metin: a small, deficient, and intermitting Pulse.

7 Latince metin: pallorem; İngilizce metin: paleness.

8 Latince metin : alcalia fixa, gummata phlegmagoga, mercurialia, antimoniata, aromatica amara.; İngilizce metin: fix’d Alcalies, Slymepurging Gums and Rosins, Mercurials, Antimony, and bitter Aromatics.

[Özet][PDF][Editöre E-Posta][Geri]
Main Page | Editorial Staff | Editorial Board | Contents | Past Issues | Search | Notice to Authors
About the Journal | Turkish National Pediatric Society | E-mail