Ana Sayfa | Editörler | Yayın Kurulu | İçindekiler | Arşiv | Yayın Arama | Yazarlara Bilgi | Dernek | Dergi Hakkında | E-mail
Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi

Peer-Reviewed "Turkish Pediatric Journal" Published Continuously Since 1958 (Abstracts in English)

 
[Özet][PDF][Editöre E-Posta] [Geri]
Anotominin görsel boyutu üzerine tarihsel bir örnek: Harîta-i Vücûd-i Beşer 1327(1911/12)
Ahmet Acıduman1, Berna Arda2
Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi 1Deontoloji Yardımcı Doçenti, 2Deontoloji Profesörü
Anahtar Kelimeler: Anatomi, insan anatomisi atlası, tıp tarihi.
Özet
Bu yazıda 1911/12 yıllarında büyük olasılıkla İstanbul’da yayımlanan Harîta-i Vücûd-i Beşer adlı kitapçığı tanıtmak, içerisinde yer alan renkli anatomik resimleri sunmak ve bu resimlerde yer alan anatomik terimlerin transkripsiyonunu vermek ve yazının sonunda bir ek olarak bu terimlerin Latince karşılıklarını içeren bir sözlükçe sunmak amaçlanmıştır. Kitapçıkta 12 adet resim içeren sayfa bulunmakla birlikte, bazı sayfaların birden fazla resim içermesi nedeniyle eserde 16 adet resim bulunmaktadır. Kitapçıkta yer alan resimler bir batılı ülkeden alınmış ve anatomik açıklamalar dönemin dili Osmanlıcaya uyarlanmıştır. Kitapçığın bir anatomi atlası olarak nitelendirilebilmesi zordur. Bununla birlikte, yirminci yüzyılın başlarında, insan vücudunun yapısı hakkında meraklılarına ve belki de tıp fakültesi öğrencilerine ışık tutmada yardımcı olduğunu düşünebileceğimiz bir bilgilendirme kitapçığı olması daha olasıdır.
Giriş
Hekimlik eğitiminde yer alan önemli alt başlıklarından birisi olan anatomi eğitimi ve bu eğitimde kullanılabilecek görsel gereçler tıp tarihi boyunca çok büyük önem taşımıştır. Bu gereksinimin sonucu olarak bazı tıp kitaplarına ya da anatomi ile ilgili olarak yazılmış kitaplara, bu konuya verilen önemi göstermek ve yapılan açıklamaların daha iyi anlaşılmasını sağlamak üzere şekiller eklenmiştir. İslâm’daki tasvir yasağına rağmen anatominin görsel boyutunun ihmal edilemeyeceği, görsellikten yoksun bir anatomi eğitiminin hekimin iyi yetişmesini noksan bırakabileceği düşünülmüş olsa gerektir. Bu açıdan ele alındığında Mansûr b. Muhammed b. Ahmed’in Kitâb-ı Teşrîhü’l-Ebdân min et-Tıbb (1386)1, Şemse’d-dîn el-‘İtâkî’nin Teşrîhü’l- Ebdân ve Tercümân-ı Kıbâle-i Feylesûfân (1632)2 ve Şânîzâde Atâullah Mehmed Efendi’nin Mirâtü’l-Ebdân fî Teşrîh-i A‘zâi’l-İnsân (1820)3 adlı eserleri resimli kitapların oldukça az olduğu tıp tarihimize ait önemli resimli anatomi kitabı örneklerdir. Yine Doktor Hristo Stambolski’nin Miftâh-ı Teşrîh (1874/75)4 adlı ayrıntılı ve renkli anatomik disseksiyon resimlerini içeren eseri bu konu üzerine Osmanlı İmparatorluğu döneminde yayınlanmış önemli bir anatomi atlası niteliğindedir.

Bu yazıda 1911/12 yıllar ında büyük olasılıkla İstanbul’da yayımlanmış olan Harîta-i Vücûd-i Beşer5 adlı kitapçığı tanıtmak, içerisinde yer alan renkli anatomik resimleri sunmak, bu resimlerde yer alan anatomik terimlerin transkripsiyonunu vermek ve yazının sonunda bir ek olarak bu terimlerin Latince karşılıklarını içeren bir sözlükçe sunmak amaçlanmıştır.

Harîta-i Vücûd-i Beşer

Kitapçık, kapağı yüzüne vurulmuş yeni bez cildinde olup, 17x21 cm boyutlarındadır. Kitapçığın kapağında şunlar yazılıdır:

Harîta-i Vücûd-i Beşer

Gâyet nefîs kâğıd üzerine elvân-ı muhtelîfe ile

müzeyyen

on iki aded â‘zây-ı beşerin eşkâlini arz eyler.

Ma‘ârif Nezâreti Sıhhiye Müfettişi Doktor Veliş

شيل هو روتقود) ) tarafından

tertîb idilmişdir.

Buburciyan Kütübhânesi tarafından neşr

olunmuşdur (Şekil 1)5.

Şekil 1. Harîta-i Vücûd-i Beşer isimli kitapçığın kapak sayfası. Oldukça yıpranmış durumda olan kapak sayfası kitapçığın yeni yapılmış cildinin kapağına yapıştırılmıştır

Kapak oldukça yıpranmış durumdadır ve üzerinde insan vücudunun iç yapısını gösteren bir şekil de bulunmaktadır. Kitapçık 13 yapraktan oluşmaktadır ve yaprakların bir yüzlerinde resim ve yazılar basılı olup, arka yüzlerinde her hangi bir basım bulunmamaktadır. Basılı resimlerin renkli olması nedeniyle özel bir kağıdın kullanıldığı ve bu nedenle yaprakların arkasına bir basım yapılamadığı düşünülmüştür. Yazının bundan sonraki bölümünde kitapçığın içeriği transkribe edilerek italik harflerle sunulmaktadır.

Harîta-i Vücûd-i Beşer

Gâyet nefîs kâğıd üzerine elvân-ı muhtelîfe ile

müzeyyen

on iki aded â‘zây-ı beşerin eşkâlini arz eyler.

Ma‘ârif Nezâreti Sıhhiye Müfettişi Doktor Veliş

شيل هو روتقود) ) tarafından

tertîb idilmişdir.

Buburciyan Kütübhânesi tarafından neşr olunmuşdur.

1327 (Şekil 2)5.

Şekil 2. Harîta-i Vücûd-i Beşer kitapçığının giriş sayfası. Ön kapakta yer alan bilgiler burada da yer almaktadır.

Birinci resim

1. Cümcüme (Kafa tası)

2. Cebhe (‘Azm-i cebhî)

3. ‘Azm-i cidârî

4. ‘Azm-i sudgî

5. Hufreteyn-i enfiyeteyn (Burun delikleri)

6. Cevf-i hicâc (Göz çukuru)

7. Mecrâ-yı üzn (Kulak deliği)

8. Fekk-i esfel (Alt çene)

9. Fıkrât-ı rakabiye (Boyun omurları)

10. ‘Azm-i kas (Göğüs tahtası)

11. Adla‘ (Kaburga kemikleri)

12. Fıkrât-ı kataniye (Bel kemikleri)

13. ‘Azm-i ‘acz

14. ‘Azm-i terkova (Köprücük kemiği)

15. ‘Azm-i ketif (Kürek kemiği)

16. ‘Azm-i ‘adud (Kol kemiği)

17. ‘Azm-i kü‘bere (Kolun kemikleri)

18. ‘Azm-i zend (Kolun kemikleri)

19. rusg-el-yed (Bilek kemikleri - rusg-el-yed ‘izâmı)

20. muşt-el-yed (Avuç kemikleri - muşt-el-yed ‘izâmı)

21. “esâbi‘ el-yed (El parmak kemikleri)

22. ‘Azm-i harkafe (Kalça kemikleri)

23. ‘Âne } Oturak kemiği

24. Verek } Oturak kemiği

25. ‘Azm-i fahz (Bacak kemiği)

26. ‘Azm-i radfe (Aşık kemiği)

27. ‘Azm-i kasaba (Baldır kemikleri)

28. ‘Azm-i şaziyye (Baldır kemikleri)

29. ‘Azm-i ka‘ab

30. ‘Azm-i ‘akab (Topuk kemiği)

31. Rusg-el-kadem ‘izâmı - rusg-el-kadem (Ayak bileği kemikleri)

32. Muşt-el-kadem ‘izâmı - muşt-el-kadem (Ayağın tarak kemikleri)

33. Esâbi’ el-kadem (Ayak parmak kemikleri) (Şekil 3)5.

İkinci resim

1. Derz-i beyne’l-cidâreyn (İki ‘azm-i cidârînin rabt olundukları mahall)

2. Derz-i cidârî-i kafavî (Kafâ kemiği ile yan kemiğinin birleşdiği mahall)

3. İki ‘azm-i cidârîler (İki yan kemikleri)

4. ‘Azm-i kafa (Kafâ kemiği)

5. ‘Azm-i atlas (Birinci boyun kemiği)

6. ‘Azm-i mihver (İkinci boyun kemiği)

7. Birinci fıkra-i zahriye (Birinci arka kemiği)

8. Fıkrât-ı kataniye (Bel kemikleri)

9. ‘Azm-i terkova (Köprücük kemiği)

10. ‘Azm-i ketif (Kürek kemiği)

11. Re’s-i ‘adud (Kol kemiğinin başı)

12. Adlâ‘ kemikleri (Kaburga kemikleri)

13. ‘Azm-i ‘adud (Kol kemiği, bâzû kemiği)

14. Re’s-i merfık (Dirsek kemiği)

15. ‘Azm-i kü‘bere} Kol kalem kemikleri

16. ‘Azm-i zend} Kol kalem kemikleri

17. Rusg-el-yed ‘izâmı (Bilek kemiği)

18. Esâbi‘ el-yed (Parmak kemikleri)

19. ‘Azm-i harkafe (Kalça kemiği)

20. ‘Azm-i ‘acz

21. ‘Azm-i ‘us‘us (Kuyruk kemiği)

22. ‘Azm-i verek} Oturak kemikleri

23. ‘Âne}Oturak kemikleri

24. Re’s-i fahz (Bacak kemiği başı)

25. ‘Azm-i fahz

26. Mafsıl-ı rükbe (Diz oynağı)

27. ‘Azm-i kasaba

28. ‘Azm-i şaziyye

29. ‘Azm-i ‘akab

30. ‘Azm-i ka‘ab

31. Rusg-el-kadem ‘izâmı

32. Muşt-el-kadem ‘izâmı

33. Ayak parmağı (Şekil 4)5.

Üçünci resim

Cism-i beden ‘adalâtının hey‘et-i mecmû‘ası (kuddâmen görünüş) (Şekil 5)5.

Dördünci resim

Cism-i beden ‘adalâtının hey‘et-i mecmû‘ası (halfen görünüş) (Şekil 6)5.

Beşinci resim

1. Hançere (Gırtlak)

2. Gudde-i darakiye

3. Şiryân-el-kasaba

4. Şiryân-i sübâtî

5. Verîd-i vidâcî

Şekil 3. Birinci resim. İskelet sisteminin önden görünüşü ve anatomik terimler

Şekil 4. İkinci resim. İskelet sisteminin arkadan görünüşü ve anatomik terimler.

Şekil 5. Üçüncü resim. Vücut kaslarının önden görünüşü. Sayfada yer alan anatomik terimler kurşunkalemle sonradan yazılmıştır.

Şekil 6. Dördüncü resim. Vücut kaslarının arkadan görünüşü. Sayfada yer alan iki anatomik terim kurşunkalemle sonradan yazılmıştır.

6. Dafîre-i ‘adudiye

7. Ri’e-i eymen

8. ‘Azm-i terkova

9. Verîd-i ecvef-i ‘ulvî

10. Kavs-i ebher

11. Şiryân-ı ri’evî

12. Dıl‘

13. Ri’e-i eyser

14. Üzeyn-i eymen

15. Üzeyn-i eyser

16. Buteyn-ı eymen

17. Buteyn-ı eyser

18. Hicâb-ı hâciz

19. Kebid (Kara ciğer)

20. Mi‘de

21. Tıhâl (Dalak)

22. Serb (İç yağı zarı)

23. A‘ver (Kalın bağırsağın ince bağırsak ile birleşdiği mahall)

24. Zeyl-i dûdî (Kör bağırsak)

25. Em‘â-yı rakîka (İnce bağırsak)

26. Kolon-ı sâ‘id (Kalın bağırsağın yukarı çıkan kısmı)

27. Kolon-ı müsta‘rız (Kalın bağırsağın böbrek hizâsına gelince sağdan sola giden kısmı)

28. Kolon-ı nâzil (Sol böbrek hizâsından kalın bağırsağın aşağı inen kısmı)

29. Mesâne (Şekil 7)5.

Altıncı resim

(A) Kalb

1. Buteyn-ı eymen

2. Buteyn-ı eyser

3. Üzeyn-i eymen

4. Üzeyn-i eyser

5. Ebher

6. Şiryân-i ri’evî

(B) Ri’e ve Kalb

1. Hançere

2. Şiryân-ı şezen

3. Kasabât

4. Ri’teyn

5. Şiryân-ı ri’evî

6. Verîd-i ri’evî

7. Buteyn-ı eymenin dâhili

8. Üzeyn-i eymenin dâhili

9. Verîd-i ri’evî

(C) Mi‘de ve Kebid

1. Kebid (Kara ciğer)

2. Huveysal-ı safrâvî (Safra kesesi)

3. Mi‘de (Şekil 8)5.

Yedinci resim

1. Şiryân-ı sübâtî (Şâh tamarı)

2. Verîd-i vidâcî

3. Verîd-i ecvef-i ‘ulvî

4. Kavs-i ebher

5. Ebher

6. Ebher-i batnî

7. Kilye-i eyser

8. Kilye-i eymen

9. Me‘â’-yı müstakîm

10. Mesâne

11. Verîd-i ecvef-i suflî (Bedenin kısm-ı kuddâmîsinin ev‘iye-i demeviye ve a‘sâbı)

12. Gudde-i nekfiye (Şekil 9)5. Sekizinci resim

Bedenin kısm-i halfîsinin ev‘iye-i demeviye ve a‘sâbı

(Şekil 10)5.

Tokuzıncı resim

(A) Cümle-i ‘asabiyyenin kısm-i merkeziyyesinin hey’et-i mecmû‘ası

(B) Dimağın vech-i suflîsi

1. Nısf-i küre’-i dimâğî

2. Muheyh

3. Fuss-i şemmî

4. Musallibe-i ‘asabiye-i basareyn

5. Hadebe-i halkaviye

6. ‘Asab-ı muharrik-i vahşî-i ‘ayn

7. ‘Asab-i sem‘î

8. ‘Asab-i ri’evî-i mi‘devî

9. Muhh-i mustatîl (Şekil 11)5.

Şekil 7. Beşinci resim. Göğüs ve karın boşluğunda yer alan organlar ve anatomik terimler.

Şekil 8. Altıncı resim. Sayfada A. Kalp, B. Akciğer ve Kalp, C. Mide ve Karaciğer olmak üzere üç resim vardır.

Şekil 9. Yedinci resim. Vücudun ön kısmının kan damarları, sinirleri ve anatomik terimler.

Şekil 10. Sekizinci resim. Vücudun arka kısmının kan damarları ve sinirleri.

Şekil 11. Dokuzuncu resim. Sayfada A. Merkezi sinir sisteminin görünüşü ve B. Beynin alt yüzü olmak üzere iki resim bulunmaktadır

Şekil 12. Onuncu resim. Kafanın longitudinal kesiti ve anatomik terimler.

Onuncı resim

Re’sin mukatta‘-i tulânîsi

1. ‘Azm-i cümcüme

2. Mişvel-i dimağ

3. Mâyi‘-i dimâğ-i şevkî

4. Dimâğın bulundığı cevf

5. Fıkrât-ı rakabiye

6. Cevf-i enfiye

7. ‘Azm-i enfî

8. Karneyn-i şemmî

9. Fekk-i ‘ulvî

10. Şirâ’-el-hanek

11. Lisân

12. Fekk-i esfel

13. Hubûl-i savtiye

14. Merî

15. Lisân-ı mizmâr

16. Şezen

17. Fekk-i ‘ulvînin bir dişi

18. Fekk-i süflînin bir dişi

19. Şefe-i ‘ulvî

20. Şefe-i suflî

21. Lühât

22. Levze (Şekil 12)5.

On birinci resim

Mukatta‘-i ‘ayn

1. ‘Asab-ı basarî (Göz siniri)

2. Küre-i ‘aynın ‘adale-i ‘ulvîsi

3. Küre-i ‘aynın ‘adale-i suflîsi

4. Tabaka-i sulbe-i ‘ayn (Göz akı)

5. Tabaka-i meşîmî

6. Tabaka-i şebekiye

7. Cefn-i ‘ulvînin gudrûf-ı zufrîsi (Üst kapak kıkırdağı)

8. Cefn-i billûrî (Alt kapak)

9. Cism-i billûrî

10. Zevâ’id-i hudbiye

11. Kuzahiye

12. Mahfaza-i cism-i billûrî

13. Beyt-i kuddâmî-i ‘ayn

14. Beyt-i halfî-i ‘ayn (Şekil 13)5.

On ikinci resim

1. Sayvân-ı üzn (Kulak)

2. Mecrâ-yı üzn-i hâricî (Kulağın dış deliği)

3. Gışâ-yı tablî (Kulak zarı)

4. ‘Azm-i mutarrıka (Çekiç kemiği)

5. ‘Azm-i sindânî (Örs kemiği)

6. ‘Azm-i rikâbî (Üzengi kemiği)

Şekil 13. On birinci resim. Göz kesiti ve anatomik terimler.

7. Kanevât-ı nısf-ı dâ’irevî

8. Halezûn-ı üzn

9. Nefîr-i ustakî (Şekil 14)5.

Şekil 14. On ikinci resim. Sayfada kulak kesiti ve orta kulakta yer alan kemikçikler olmak üzere iki resim bulunmaktadır. Anatomik terimler de sayfada yer almaktadır.

Değerlendirme

Eserin giriş sayfasında “12 aded a‘zâ-yı beşer eşkâlini arz eyler” şeklinde bir ifade bulunsa da, bazı sayfaların birden fazla resim içerdiği görülmektedir. Bu açıdan eserde 16 adet resim bulunmaktadır.

Kitapçıkta insan iskelet sistemini önden ve arkadan gösteren her iki resmin yanındaki açıklamalarda, dönemin kullanılan anatomik terimleri ile birlikte parantez içerisinde Türkçe karşılıkları da verilmiştir. Buna karşılık kas sistemini önden ve arkadan gösteren resimlerde, kasların açıklaması ile ilgili ve basılı hiçbir anatomik terim bulunmamaktadır. Elimizdeki kitapçıkta eser açısından ilginç olabilecek bir bulgu olarak, kas sistemini önden gösteren resimde Latin harfleriyle ve kurşunkalemle sonradan yazılmış olarak “a. cephiye”, “a. medariyei ecfan”, “a. medariyei şefeteyn”, “a. sadriyeyi kebire”, arkadan gösteren resimde ise “a. murabbayi münharife” ile “a. zahiriyeyi kebire” terimleri yer almaktadır. Bu bulgudan yola çıkıldığında, terimlerdeki “a.” kısaltmasının “adale” kelimesini gösterdiği ve yapılan araştırma sonrası adı geçen terimlerin Latince karşılıklarının da şunlar olduğu belirlenmiştir.

‘adale-i cebhiye : musculus frontalis

‘adale-i medâriye-i ecfân : musculus orbicularis oculi

‘adale-i medâriye-i şefeteyn : musculus orbicularis oris

‘adale-i sadriye-i kebîre : musculus pectoralis major

‘adale-i murabba‘-i münharife : musculus trapezius

‘adale-i zahriye-i kebîre : musculus latissimus dorsi Sonradan kaleme alınan bu yazıların halen kullanılan Latin harfleriyle olması nedeniyle, en azından 1928 yılından ya da bir başka deyişle Harf Devrimi’nden sonra yazıldığı söylenebilir. Yine kitapçık üzerine bu notları alan kişinin yazdığı anatomik terimler nedeniyle, bu notları alanın bir tıp fakültesi öğrencisi ya da bir tıp doktoru olabileceği düşünülebilir. Bu durum aynı zamanda, küçük bir anatomi atlası görünümünde olan bu eserin, bir eğitim gereci olarak kullanılmış olabileceği konusunda da bir fikir verebilir. Kitapçıkta iç organları gösteren “beşinci resim”in açıklamaları ise daha çok dönemin Osmanlıca anatomik terimleri ile yapılmıştır. Bu terimlerden bazılarının Türkçe karşılıkları ile kalın bağırsağın anatomik bölümlenmesinin Türkçe açıklaması, bölümlere göre, parantez içerisinde verilmiştir. “Altıncı resim” A. B. C. olmak üzere üç, “dokuzuncu resim” de A. ve B. olmak üzere iki resim içermektedir. Burada açıklamalar verilirken resimler hem o dönemde kullanılan Arapça harfler ile hem de Latin harfleri ile kodlanmıştır. Yine kitapçığın bütün resimlerinde organlar üzerinde işaretlenen anatomik yeri göstermek için Latince rakamlar bulunmaktadır. Bu durum da kitapçıkta yer alan resimlerin bir batılı ülkeden alındığını ve dönemin diline uyarlandığını göstermektedir. Vücudun damar ve sinirlerini önden gösteren “yedinci resim”in açıklaması ise aynı sayfada yer alan 11. anatomik terimden sonra parantez içerisinde verilmiştir. Bu resimden sonra gelen ve vücudun damarlarını ve sinirlerini arkadan gösteren “sekizinci resim”de ayrıntılı bir açıklama görülmemektedir. “Dokuzuncu resim” merkezi sinir sistemi organlarını ve beynin alttan görünümünü verirken, “onuncu resim” ise başın longitudunal kesitini vermektedir. Sözü edilen iki şeklin açıklamalarında yalnızca Osmanlıca anatomik terimlerin kullanıldığı görülmektedir. Son iki sayfa göz ve kulak anatomisini gösteren resimlere ayrılmış olup, açıklamalar Osmanlıca anatomi terimleri ile yapılırken, bazılarının yanlarına parantez içerisinde Türkçe karşılıkları da yazılmıştır. “Östaki borusu” olarak bilinen anatomik yapının “nefîr-i Ustaki” terimi ile adlandırıldığı ve “Östaki” teriminin dönemin anatomik adlandırmaları içerisinde kullanıldığı da görülmektedir.

Bulgular
İnsanın kendi beden yapısını anlama çabası, bilindiği gibi, çok uzun ve zorlu süreçlerden geçmiştir. Tıp eğitiminin vazgeçilmez basamaklarından birisi olan anatomi öğretimi kimi zaman kitaplardan okutularak, kimi zaman insan kadavrası diseksiyonları yapılarak, kimi zaman da diseksiyon resimlerini içeren planşlarla gerçekleştirilmiştir. İnsan anatomisi atlasları tıp fakültesinde okuyan öğrencilerin anatomi çalışmaları sırasında en önemli yardımcılarındandır. Yazıda tanıtılan Harita-i Vücûd-ı Beşer adlı kitapçığın bir anatomi atlası olarak nitelendirilebilmesi zordur. Bununla birlikte, XX. yüzyılın başlarında, insan vücudunun yapısı hakkında meraklılarına, öğrencilere ve belki de tıp fakültesi öğrencilerine ışık tutmada yardımcı olduğunu düşünebileceğimiz bir bilgilendirme kitapçığı olması daha olası görünmektedir. Dönemin renkli kitap basma koşulları da göz önüne alınırsa, özel bir kâğıda basılmış olan bu eserin oldukça ayrıcalıklı bir yerinin olması gerektiği, eserde yer alan anatomik şekillerle birlikte verilen anatomik terimlerin okuyucuyu oldukça bilgilendirdiği söylenebilir.

Ek - Sözlükçe

‘adale (‘adalât çoğ.) : musculus (musculi)

‘asab-ı basarî : nervus opticus

‘asab-ı muharrik-i vahşî-i ‘ayn : nervus abducens

‘asab-ı ri’evî-i mi‘devî : nervus vagus

‘asab-ı sem‘î : nervus acusticus

a‘ver : caecum (‘azm-i) ‘âne : (os) pubis

‘azm-i ‘acz : os sacrum

‘azm-i ‘adud : humerus

‘azm-i ‘akab : calcaneus

‘azm-i atlas : atlas

‘azm-i cebhî : os frontale

‘azm-i cidârî : os parietale

‘azm-i enfî : os nasale

‘azm-i fahz : femur

‘azm-i harkafe : os coxae

‘azm-i ka‘ab : talus

‘azm-i kafâ : os occipitale

‘azm-i kas : sternum

‘azm-i kasaba : tibia

‘azm-i ketif : scapula

‘azm-i kü‘bere : radius

‘azm-i mihver : axis (epistropheus)

‘azm-i mutarrık : malleus

‘azm-i radfe : patella

‘azm-i rikâbî : stapes

‘azm-i sindânî : incus

‘azm-i sudgî : os temporale

‘azm-i şaziyye : fibula

‘azm-i terkova : clavicula

‘azm-i ‘us‘us : os coccygis

‘azm-i verek : os ischii

‘azm-i zend : ulna

beyt-i halfî-i ‘ayn : camera posterior bulbi

beyt-i kuddâmî-i ‘ayn : camera anterior bulbi

buteyn-i eymen : ventriculus dexter

buteyn-i eyser : ventriculus sinister

cebhe : frons

cefn-i billûrî : palpebra inferior

cevf : cavum

cevf-i enfiye : cavum nasi

cevf-i hicâc : orbita

cism-i billûrî : lens

cümcüme : cranium

dafîre-i ‘adudiye : plexus brachialis

derz-i beyn el-cidâreyn : sutura sagittalis

derz-i cidârî-i kafavî : sutura lambdoidea

dıl‘ (adlâ‘ çoğ.) : costa (costae)

dimâğ : cerebrum

ebher : aorta

ebher-i batnî : aorta abdominalis

em‘a-i rakîka : intestinum tenue

fekk-i esfel : mandibula

fekk-i a‘lâ : maxilla

fıkrât-i zahriye : vertebrae thoracicae

fıkrât-ı kataniye : vertebrae lumbales

fıkrât-ı rakabiye : vertebrae cervicales

fuss-ı şemmî : bulbus olfactorius

gışâ-yı tablî : membrana tympani

gudde-i darakiye : glandula thyroidea

gudde-i nekfiye : glandula parotis

halezûn-ı üzn : cochlea

hançere : larynx

hicâb-ı hâciz : diaphragma

habl-i savt : plica vocalis

hufreteyn-i enfiyeteyn : nares

huveysal-ı safrâvî : vesica fellea

‘izâm-ı esâbi‘ el-kadem : phalanges digitorum pedis

‘izâm-ı esâbi‘ el-yed : phalanges digitorum manus

‘izâm-ı muşt el-kadem : ossa metatarsalia

‘izâm-ı muşt el-yed : ossa metacarpalia

‘izâm-ı rusg el-kadem : ossa tarsi

‘izâm-ı rusg el-yed : ossa carpi

kalb : cor

karneyn-i şemmî : concha nasalis

kasaba, kasabât : bronchus, bronchi

kavs-i ebher : arcus aortae

kebid : hepar

kilye : ren

kilye-i eymen : ren dexter

kilye-i eyser : ren sinister

kolon-ı müsta‘rız : colon transversum

kolon-ı nâzil : colon descendens

kolon-ı sâ‘id : colon ascendens

kanât-ı (kanevât çoğ.) nısf-ı dâ’irevî : canalis semicircularis

kuzahiye : iris

küre-i ‘aynın ‘adale-i suflîsi : musculus rectus inferior

küre-i ‘aynın ‘adale-i ulvîsi : musculus rectus superior

mi‘de : gaster

levze : tonsilla palatina

lisân : lingua

lisân-ı mizmâr : epiglottis

lühât : uvula palatina

mafsıl-ı rükbe : articulatio genus

mâyi‘-i dimâğ-i şevkî : liquor cerebrospinalis

me‘â’-yı müstakîm : rectum

mecrâ-yı üzn-i hâricî : meatus acusticus externus

merî : oesophagus

mesâne : vesica urinaria

mişvel-i dimâğ : falx cerebri

mahfaza-i cism-i billûrî : capsula lentis

muheyh : cerebellum

muhh-ı müstatîl : medulla oblongata

musallebe-i ‘asabiye-i basareyn : chiasma opticum

nefîr-i ustakî : tuba auditiva (Östaki borusu)

nısf-ı küre-i dimâğî : hemisphaerium cerebri

re’s-i ‘adud : caput humeri

re’s-i fahz : caput femoris

ri’e : pulmo

ri’e-i eymen : pulmo dexter

ri’e-i eyser : pulmo sinister

sayvân-ı üzn : auricula

serb : omentum

şefe-i süflî : labium inferius

şefe-i ulvî : labium superius

şezen : trachea

şirâ‘-el-hanek : palatum molle

şiryân el-kasaba : trachea

şiryân-ı ri’evî : arteria pulmonalis

şiryân-ı sübâtî : arteria carotis

şiryân-ı şezen : trachea

tabaka-i meşîmî : tunica vasculosa (media) bulbi, uvea

tabaka-i sulbe-i ‘ayn : tunica fibrosa (externa) bulbi

tabaka-i şebekiye : tunica nervosa (interna) bulbi, retina

tıhâl : lien

üzeyn-i eymen : auricula dextra

üzeyn-i eyser : auricula sinistra

verîd-i ecvef-i suflî : vena cava inferior

verîd-i ecvef-i ‘ulvî : vena cava superior

verîd-i ri’evî : vena pulmonalis

verîd-i vidâcî : vena jugularis

zevâ’id-i hudbiyye : processus ciliares

zeyl-i dûdî : appendix vermiformis

Sözlükçe için Anatomi Terimleri Kılavuzu6, Sobotta İnsan Anatomisi Atlası7, Osmanlıca Tıp Terimleri Sözlüğü8 ve A Turkish English Lexicon9’dan yararlanılmıştır.

Kaynaklar

1. Mansur b. Muhammed b. Ahmed. Kitab-ı Teşrihü’l- Ebdan Min e’t-Tıb (Önsöz, Giriş, İngilizce ve Türkçe çeviri: Kahya E, Bilgen B.). Ankara: AKDTYK Atatürk Kültür Merkezi, 2008.

2. Kahya E. Şemseddîn-i İtâkî’nin Resimli Anatomi Kitabı. Ankara: AKDTYK Atatürk Kültür Merkezi, 1996.

3. Şânîzâde Ataullah Mehmed Efendi. Hamse-i Şânîzâde (İlk üç kitap-Mirâtü’l-Ebdân fî Teşrîh-i Azâi’l-İnsân; Usûlü’t-Tabia; Miyârü’l-Etıbbâ). İstanbul: Dârü’t- Tıbbatü’l-Âmire, 1235 (1820).

4. Hristo Stambulski. Miftâh-ı Teşrîh, Tab‘-ı evvel (1. Baskı). Dersaadet: Mekteb-i Tıbbiyye-i Şahane Matbaası, 1290 (1875/76).

5. Doktor Veliş. Harîta-i Vücûd-ı Beşer. [İstanbul?]: Buburciyan Kütübhânesi, 1327 (1911/12).

6. Arıncı K, Elhan A. Anatomi terimleri Kılavuzu (4. Baskı). Ankara: Hacettepe TAŞ Kitapçılık Ltd. Şti., 1980.

7. Ferner H, Staubesand J (eds). Sobotta Atlas der Anatomie des Menschen-İnsan Anatomisi Atlası (Türkçesini hazırlayan Arıncı K.), 17. Yeniden gözden geçirilmiş baskı (Türkçe açıklamalı 2. Baskı) (3 Cilt). München, Wien, Baltimore: Urban & Schwarzenberg, 1977.

8. Unat EK, İhsanoğlu E, Vural S. Osmanlıca Tıp Terimleri Sözlüğü. Ankara: AKDTYK Türk Tarih Kurumu, 2004.

9. Redhouse JW. A Turkish and English Lexicon, New Impression. Beirut: Librairie du Liban, 1996.
[Özet][PDF][Editöre E-Posta][Geri]
Main Page | Editorial Staff | Editorial Board | Contents | Past Issues | Search | Notice to Authors
About the Journal | Turkish National Pediatric Society | E-mail