Ana Sayfa | Editörler | Yayın Kurulu | İçindekiler | Arşiv | Yayın Arama | Yazarlara Bilgi | Dernek | Dergi Hakkında | E-mail
Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi

Peer-Reviewed "Turkish Pediatric Journal" Published Continuously Since 1958 (Abstracts in English)

 
[Özet][PDF][Editöre E-Posta] [Geri]
Çocuklarda ayaktan kan basıncı monitörizasyonu
Umut Selda Bayrakçı1, Ayşin Bakkaloğlu2
1Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatri Uzmanı
2Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatri Profesörü
Anahtar Kelimeler: Hipertansiyon, ayaktan kan basıncı monitörizasyonu, çocuk, Hypertension, ambulatory blood pressure monitoring, childhood
Özet
Hipertansiyon çağımızın önemli bir hastalığı olup, kardiyovasküler hastalıkların, böbrek hastalıklarının ve serebrovasküler olayların en önemli nedenidir. Primer hipertansiyonun erişkinler kadar çocukları da etkilediği bilinmekte, hatta erişkin yaşlardaki hipertansiyonun köklerinin çocukluk çağına dayandığı düşünülmektedir. Ancak çocuklarda hipertansiyonun tanısı erişkinlere göre daha güç olmaktadır. Doktor korkusu ve onun yarattığı beyaz önlük hipertansiyonu çocuklarda erişkin hastalara göre daha sık görülmektedir. Ayrıca çocukların değişken olan günlük aktivitesi tek bir kan basıncı ölçümü ile sağlıklı bir yorum yapmayı daha da güçleştirmektedir. Bu nedenle son yıllarda 24 saatlik ayaktan kan basıncı monitörizasyonu hipertansiyon tanısında daha sık kullanılmaya başlanmış, özellikle klasik yöntemlerle hipertansif olduğundan şüphelenilen hastalarda altın standart tanı yöntemi haline gelmiştir.
Giriş
Hipertansiyon çocukluk yaş grubunda sanıldığından çok daha sık görülmekte olup, ileri yaşlarda gelişecek olan aterosklerozun ve koroner arter hastalığının en önemli nedenidir. Çocukluk çağındaki bir hastaya hipertansiyon tanısının konulması erişkin hastaya göre hem daha güç, hem de uzun vadede beklenen komplikasyonlar açısından çok daha ciddidir[1]. Bu nedenle hipertansiyonun doğru tanımlanması ve erken tanınması hayati önem taşımaktadır.

Kan basıncının (KB) ölçümü ve değerlendirilmesi çocuklarda erişkinlerden oldukça farklıdır. Öncelikle hipertansiyon için tanımlanabilecek tek bir sınır değer yoktur. Özellikle kişinin cinsiyeti, yaşı ve boyu sınır değerlerin belirlenmesinde oldukça önemlidir. Çevresel faktörler de ölçümün hassasiyeti açısından önem taşımaktadır. Her ölçüm kişisel olarak değerli olup, çok çeşitli faktörlerden etkilenir. Kan basıncı ölçümü yapılırken hastanın kaygısının olabildiğince azaltılması, sakin ve dinlenmiş olması gerekmektedir. Çocuklarda kan basıncının ölçülmesi ve değerlendirilmesi ayrıca özel güçlükler içermektedir. Erişkinlerde olduğu gibi çocuklarda da stres, kaygılanma, hafta içi veya hafta sonu olması kan basıncı ölçümlerinde farklılık yaratmakta, bir de buna eklenen “doktor korkusu” işi daha da güçleştirmektedir. Elbetteki hem erişkinlerde hem çocuklarda fizik muayene sırasında, klasik yöntemlerle kan basıncının ölçülmesi halen önemini ve geçerliliğini korumaktadır. Ancak hem yukarıda saydığımız faktörler nedeniyle ölçümler arasında değişiklikler olması hem de tek bir ölçüm ile kan basıncında gün içinde oluşan değişiklikleri saptamanın mümkün olmaması, farklı ölçüm yöntemlerine olan gereksinimi arttırmıştır. Özellikle son yıllarda yapılan pek çok çalışmada “beyaz önlük hipertansiyonu” sıklığının beklenenden çok daha fazla olduğunun gösterilmesi, hipertansiyonun tanımlanmasını daha da güçleştirmiştir[2]. Bütün bu sorunlar çocuklarda “ayaktan kan basıncı monitörizasyonu”nun (AKBM) geliştirilmesine neden olmuştur. Çocuklarda AKBM kullanımı ile ilgili ilk geniş çaplı araştırma Portman ve arkadaşları[3] tarafından yapılmıştır. Çocuklarda AKBM’nin kullanılması hipertansiyon tanısında devrim niteliğinde bir yenilik olup, hipertansiyon konusunda yapılacak olan klinik çalışmalara da bambaşka bir yön vermiştir.

Uygulama
Ayaktan kan basıncı monitörizasyonu için kullanılan sistem, kola takılan uygun boyutta bir manşon, pilli kayıt ünitesi ve kayıtları değerlendiren bilgisayar programından oluşur. AKBM cihazı osilometrik yöntemle ölçüm yapmaktadır. Osilometrik yöntemde (Doppler yöntemi) cihaz manşonun şişirilmesiyle cihazdaki otomatik sensör arterdeki dalgalanmaları algılamaya başlar ve en yüksek dalgayı ortalama arteriyel basınç olarak kaydeder. Dalgaların yükselirken ve alçalırken oluşturduğu eğim göz önüne alınarak programlanmış olan algoritma ile de sistolik (SKB) ve diyastolik kan basınçları (DKB) hesaplanır[1].

Piyasada bulunan monitörlerin hemen hemen hepsi 450 gr’dan daha hafif olup, boyut olarak 8.5x11 cm’den daha küçüktür. Dolayısıyla çocuklar tarafından iyi tolere edilebilmekte, kişinin günlük aktivitesi ve uyku düzeni üzerindeki etkisi en az olmaktadır[,]. Genel olarak önerilen uygulamada hastanın az kullandığı koluna (baskın olmayan), uygun boyutta ve standart manşon uygulayarak, 24 saat boyunca ölçüm yapılmaktadır. Her yaş için uygun boyutta manşon temin edilebilmekte ve teknik olarak klasik ölçümlerde olduğu gibi uygun boyutta manşon kullanımına özen gösterilmesi gerekmektedir. Doğru ölçümler elde edebilmek için manşon kolun çevresinin %80’inden fazlasını sarmalı ve eni kol çevresinin (akromiyon ile olekranonun ortasından ölçülür) %40’ından fazla olmalıdır[6]. Olması gerekenden dar manşon kullanılmasının yanlış olarak yüksek ölçümlere, geniş manşon kullanılmasının ise düşük ölçümlere neden olabileceği unutulmamalıdır. Ölçümler ideal olarak, gündüz 15-20 dakika, gece ise 30 dakika aralıklarla ve otomatik olarak, yukarıda belirtilen Doppler yöntemiyle yapılmakta ve kaydedilmektedir[,]. Ancak sistem, hastanın koşullarına göre bu aralıkların rahatlıkla ayarlanabilmesine olanak tanımaktadır.

Çocuktan beklenen, sadece ölçüm anında kolunu hareket ettirmemesidir. Verilerin sağlıklı yorumlanabilmesi için çocuğun gününü özetleyen bir günlük tutulması, uyku ve uyanıklık dönemleri, yemek, ilaç alma saatleri ve ağlama gibi değişkenlerin zamanının titizlikle kaydedilmesi istenmektedir. Gün boyu ölçme girişimlerinin %80’inden fazlasında ölçüm yapılmış olması verilerin sağlıklı değerlendirilmesi açısından aranan diğer bir özelliktir[5].

Verilerin değerlendirilmesi
Yirmi dört saatlik kan basıncı monitörizasyonu sonucunda en düşük, en yüksek ve ortalama kan basıncı değerleri (SKB, DKB ve ortalama arteriyel basınç (OAB)) ve kalp atım hızlarını öğrenmek mümkün olacaktır. Ayrıca veriler 24 saatlik ortalama SKB ve DKB olarak değerlendirilebileceği gibi, gece-gündüz, uykuuyanıklık veya sekiz saatlik üç bölüme ayrılarak da incelenebilir.

Ayaktan kan basıncı monitörizasyonunun çocuklarda rutin kullanıma girmesindeki gecikmenin en önemli nedeni AKBM için normal ölçüm değerlerinin bilinmemesiydi. Ancak 1997 yılında Soergel ve arkadaşları[9] 1141 Avrupalı çocuk üzerinde bir çalışma yaparak AKBM normallerini saptamış ve bu çalışmanın sonuçları oldukça geniş bir kullanım alanı bulmuştur. Bu seride boyları 115-185 cm arasında olan çocuk ve adolesanların 24 saatlik gündüz ve gece (uyku-uyanıklık) ortalama KB değerleri boya göre persentillendirilerek verilmiştir. Wühl ve arkadaşları[2] da normal dağılım göstermeyen bu veriler için “LMS” yöntemini geliştirmiş, standart deviasyon skorlarını ve bunların normal sınırlarını belirlemişlerdir. Klasik ölçümlerde olduğu gibi AKBM ölçümlerinde de kan basıncı değerinin yaşa ve boya göre 95 persentilin üzerinde olması hipertansiyon lehine yorumlanmaktadır. Ancak 95 persentile yakın değerlerde tek bir AKBM’nin yeterli olmadığı ve tanı konulmadan önce monitörizasyonun tekrarlanması önerilmektedir[5].

Hastaları doğru değerlendirmede önerilen bir değer yaklaşım KB yükünün araştırılmasıdır. “KB yükü”, KB değerlerinin yüzde kaçının yaş, boy ve seçilen gün bölümü için normal kabul edilen değerleri aştığını tanımlamaktadır. Bu yöntem günlük ortalama KB normal olduğu halde, hedef organ zedelenmesine yol açabilecek sivri KB yükseklikleri bulunan hastaları belirleme imkanı sağlamaktadır. Kan basıncı yükünün %25 olması hipertansiyon olduğunu, %40’ı aşması da ciddi hedef organ zedelenmesi riski olduğunu veya geliştiğini göstermektedir[,].

AKBM ile hedef organ zedelenmesi arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalar, zedelenmenin KB’sinde büyük değişiklikler görülen hastalarda daha fazla olduğunu ortaya koymuştur[,]. KB yükü aynı olan iki hasta karşılaştırıldığında hastanın birinde normal KB değerlerini hafifçe aşan yükselmeler görülürken, diğerinde çok daha sivri tepeler görülebilir. Hedef organ zedelenmesi riskinin ikinci tip hastada çok daha yüksek olduğu bulunmuştur. Bu yöntemde grafikte sınırı aşan KB değerlerinin altında kalan alan dikkate alınmakta ve hiperbarik indeks olarak tanımlanmaktadır[12].

Ayaktan kan basıncı monitörizasyonunun belki de en önemli avantajı uyku ve uyanıklık dönemine ait kan basıncı verilerinin elde edilebilmesidir. Pickering ve arkadaşları7 AKBM verilerini gece/gündüz yerine uyku/uyanıklık dönemleri olarak incelemeyi önermektedir. Normal çocukların KB’nın uyku sırasında %10- 20 kadar düştüğü gösterilmiş olup[12], en az %10 düşme gösteren hastalar “dipper”, diğerleri ise “non-dipper” olarak tanımlanmıştır[,,].

“Non-dipper” hastalar ile hedef organ zedelenmesi arasında anlamlı ilişki olması, hastalara doğru yaklaşım ve yarar sağlama açısından önem kazanmaktadır. Burada kişiden kişiye değişen uyku döneminin saptanması, hatta gündüz uykusunun da uyku dönemi içinde değerlendirilmesi önemli bir ayrıntıdır. Gece/gündüz ayrımı kişinin uyku/uyanıklık dönemleri ile birebir örtüşmediğinden “dipper” olanların “non-dipper” olarak değerlendirilmesi ya da ortalama uyku KB ve KB yükü değerlerinin yanlış yere yüksek bulunması ve kişinin yanlışlıkla hipertansif olarak değerlendirilmesi hatalara yol açabilmektedir. Aşırı “non-dipper” özellik gösteren hastalarda iskemik komplikasyon riskinin arttığı bilinmektedir[,]. Ancak normal çocukların %30 kadarının “nondipper” olabileceği de unutulmamalıdır[,].

Üstün yönleri
Klinikte hasta değerlendirirken standart KB ölçme yöntemi kullanılmaktadır. Ancak bu yöntemin, hedef organlarda oluşacak olan zedelenme riskini saptamada, AKBM karşısında çok yetersiz kaldığı ortaya konulmuştur[15]. Beyaz önlük hipertansiyonu, epizodik hipertansiyon ve sınırda hipertansiyon, ancak AKBM yöntemi ile gösterilebilmektedir. Ayrıca uyku-uyanıklık dönemlerinde olması beklenen günlük KB değişikliklerinin kaybolması ya da tersine dönmesi dışında KB değerleri tamamen normal ölçülen hastaların tanınması da yalnızca AKBM ile mümkün olabilmektedir[12].

“Beyaz önlük hipertansiyonu”, kan basıncı bir sağlık personeli tarafından ölçüldüğünde yüksek saptanan, ancak AKBM yöntemi ile KB normal olan kişileri tanımlamaktadır[,]. Barrat ve arkadaşları[12] beyaz önlük hipertansiyonunun tanımlamasında hem 24 saatlik ortalama SKB ve DKB değerlerinin normal sınırlarda olmasını, hem de KB yükünün %25’in altında olmasını önermişlerdir[12]. Hornsbe ve arkadaşları[18] 158 çocuğu inceleyen seride, standart ölçüm ile hipertansiyon olarak tanımlanan çocukların %44’ünün AKBM ile normotansif olduğunu göstermiştir[18].

Uykuda ölçülen kan basıncı değerlerinin prognoz ve hedef organ zedelenmesi konusunda hakkında önemli ölçüde bilgi verdiği, sol ventrikül kitle indeksi (LVMI) artışının hem sistolik hem diyastolik ortalama KB ve özellikle gece değerleri ile korelasyon gösterdiği ortaya çıkmıştır[,-,,]. “Non-dipper” hastalarda LVMI belirgin olarak yüksek bulunmuştur. LVMI ile KB yükü, ortalama sistolik ve diyastolik KB arasında da anlamlı bir ilişki olduğu gösterilmiştir[-].

Son yıllarda kan basıncı yüksek ölçülen çocukların izleminde ve tedaviye yanıtın değerlendirilmesinde de AKBM kullanımı önerilmektedir. AKBM, kan basıncı yüksek ölçülen çocuklar için rutin uygulanması gereken bir yöntemdir ve çocukların hangilerinin ileri yaşamda hipertansiyon riski taşıdığını saptama olanağı vermektedir[,].

Etkileyen faktörler
Ayaktan kan basıncı monitörizasyonu kullanımını sınırlayan çok az etmen vardır. Aritmi, trombositopeni ve koagulasyon bozuklukları göreceli kontraendikasyonlar arasında sayılabilir[5]. Ancak verilerin kalitesini düşüren, güvenilirliliğini azaltan üç önemli faktör vardı. Hastanın yaşı işlemin uygulanmasını zorlaştıran en önemli faktördür. AKBM her yaştan hastaya uygulanabilmekle beraber, hastanın yaşı küçüldükçe, özellikle altı yaşından küçük hastalarda, elde edilen başarılı ölçüm sayısı azalmakta bu da işlemin kalitesini düşürmektedir[5]. Bunun yanı sıra bazı hastaların gece ölçümleri nedeniyle uyku düzeninin bozulduğu ve bu hastaların yanlışlıkla ‘nondipper’ olarak değerlendirildiğini bildiren yayınlar vardır[,]. Sistolik kan basıncı düzeylerinin çok düşük olduğu durumlarda da AKBM verilerinin güvenilirliği azalmaktadır[20].

Ne zaman kullanılmalı?
Yirmi dört saatlik ayaktan kan basıncı monitörizasyonu çocuklarda hipertansiyonun tanınması ve izleminde oldukça önemli bir yer edinmiş olup, olmazsa olmaz konumuna gelmiştir. Ancak klasik yöntemlerin çok daha pratik olduğu ve AKBM’nin belirgin bir ekonomik yükü olduğu da açıktır. Bu nedenle hangi hastalara ve ne zaman uygulanması gerektiği sorusu gündeme gelmiştir. Bu konuda çeşitli yaklaşımlar vardır, ancak bu çeşitli yaklaşımların birlikte kullanması daha uygun olacaktır.

Sorof ve arkadaşları[22] bu sorunun çözümü için “kan basıncı indeksi” kavramını ortaya atmışlardır. KB indeksi, hastanın klasik yöntemle ölçülen kan basıncının, “Task Force 1” de[23] o hasta için tanımlanan normal kan basıncına oranıdır. Sorof ve arkadaşlarına[23] göre KB indeksi 1.0-1.2 arasında olan hastalar AKBM’den en çok faydalanacak olan hasta grubunu oluşturmaktadırlar. KB indeksi 1.2’nin üstünde olanlarsa zaten büyük ihtimalle gerçek anlamda hipertansif olan hastalardır. Bu konudaki bir diğer yaklaşım da hipertansiyondan şüphelenilen hastaların düzenli olarak evde KB ölçümü yapmaları ve evdeki ölçüm ile hastanedeki ölçümler arasında uygunsuzluk saptanması ya da evde de yüksek KB değerleri saptanması halinde AKBM önerilmesidir. Ancak hastada hedef organ hasarı saptanması halinde AKBM mutlaka yapılmalıdır. Tekrarlayan ölçümlerde KB yüksekliği saptanması halinde de AKBM yapılmalıdır.

Sonuç
Yirmi dört saatlik ayaktan kan basıncı monitörizasyonunun çocuklarda kullanımı gittikçe yaygınlaşmaktadır. Özellikle beyaz önlük hipertansiyonunun ayırıcı tanısında, maskelenmiş hipertansiyonun tanınmasında, uyku-uyanıklık dönemlerindeki kan basıncı değişimlerinin değerlendirilmesinde ve hipertansif hastaların takibinde oldukça faydalı olmaktadır. Ancak bu konuda hâlâ pek çok yeni çalışmaya ihtiyaç vardır. Özellikle her toplumun kendi yapısına göre kan basıncı normallerini belirlemesi, aletlerin güvenilirliği için uygun ve yaygın kalibrasyon yöntemlerinin geliştirilmesi gereklidir. AKBM konusunda literatürde hemfikir olunan en önemli nokta AKBM’nin mutlaka AKBM tekniğini ve değerlendirme yöntemlerini bilen bir pediatrik nefroloji/pediatrik hipertansiyon uzmanı tarafından yapılmasıdır. Tüm faydalarına rağmen AKBM’nun pahalı bir yöntem olduğu mutlaka göz önünde bulundurulmalı ve seçilmiş hastalara önerilmelidir.

Kaynaklar

1. Grawes JW, Althaf MM. Utility of ambulatory blood pressure monitoring in children and adolescents. Pediatr Nephrol 2006; 21: 1640-1652.

2. Wühl E, Witte K, Soergel M, Mehls O, Schaefer F, German Working Group on Pediatric Hypertension. Distribution of 24-hour ambulatory blood pressure in children: normalized reference values and role of body dimensions. J Hypertens 2002; 20: 1995-2007.

3. Portman RJ, Lugo-Miro VI, Ikle D, et al. Diagnosis of adolescent hypertension on initial screening by the use of height age. J Adolesc Health Care 1990; 11: 215-222.

4. Portman RJ, Yetman RJ. Clinical use of ambulatory blood pressure monitoring. Pediatr Nephrol 1994; 8: 367-376.

5. Lurbe E, Cremades B, Rodriquez C, Torro MI, Alvarez V, Redon J. Factors related to quality of ambulatory blood pressure monitoring in a pediatric population. Am J Hypertens 1999; 12: 929-933.

6. National High Blood Pressure Education Program Working Group. Update on the 1987 Task Force Report on high blood pressure in children and adolescents: a working group report from the National High Blood Pressure Education Program. Pediatrics 1996; 98: 649-658.

7. Pickering TG, American Society of Hypertenesion Ad Hoc Panel. Recommendations for use of home (self) and ambulatory blood pressure monitoring. Am J Hypertens 1996; 9: 1-10.

8. Rucki S, Feber J. Repeated ambulatory blood pressure monitoring in adolescents with mild hypertension. Pediatr Nephrol 2001; 16: 911-915.

9. Soergel M, Kirschstein M, Busch C, et al. Oscillometric twenty-four-hour ambulatory blood pressure values in healthy children and adolescents: a multi-center trial including 1141 subjects. J Pediatr 1997; 130: 178-184.

10. Gellermann J, Kraft S, Ehrich JHH. Twenty-four-hour ambulatory blood pressure monitoring in young children. Pediatr Nephrol 1997; 11: 707-710.

11. Morgan H, Khan I, Hashmi A, et al. Ambulatory blood pressure monitoring after renal transplantation in children. Pediatr Nephrol 2001; 16: 843-847.

12. Barrat TJ, Bonilla-Felix MA, Yetman RJ, Portman RJ. Epidemiology of hypertension. In: Barratt TM, Avner ED, Harmon WF (eds). Pediatric Nephrology, (4th ed). Baltimore: Lippincott Williams and Willkins, 1999: 959-985.

13. Krull F, Buck T, Offner G, Brodehl J. Twenty-four hour blood pressure monitoring in healthy children. Eur J Pediatr 1993; 152: 555-558.

14. Khan IA, Gajaria M, Stephens D, Balfe JW. Ambulatory blood pressure monitoring in children: a large center’s experience. Pediatr Nephrol 2000; 14:802-805.

15. Willis FR, Beattie TJ. Ambulatory blood pressure monitoring in preschool children with renal disease. Pediatr Nephrol 1998; 12: 697-698.

16. Verdecchia P, Schillaci G, Borgioni C, et al. White coat hypertension and white coat effect: similarities and differences. Am J Hypertens 1995; 8: 790-798.

17. Gosse P, Promax H, Durandet P, Clementy J. “White coat” hypertension: no harm for the heart. Hypertension 1993; 22: 766-770.

18. Hornsby JL, Morgan PF, Taylor AT, Treiber FA. “White coat” hypertension in children. J Family Pract 1991; 33: 617-623.

19. Morgan H, Khan I, Hashmi A, et al. Ambulatory blood pressure monitoring after renal transplantation in children. Pediatr Nephrol 2001; 16: 843-847.

20. Gavrilovici C, Goldsmith DJ, Reid C, Gubeth-Tatomir P, Covic A. What is the role of ambulatory BP monitoring in pediatric nephrology? J Nephrol 2004; 17: 642-655.

21. Yetman RJ, Portman RJ, Thomas V, Chan W, Smolenky M, Franco K. Non-invasive ambulatory blood pressure monitoring: effect of nocturnal sleep of children and adults. Blood Press Monit 1996; 1: 111-113.

22. Sorof JM, Poffenbarger T, Franco K, Portman R. Evaluation of white coat hypertension in children: importance of definitions of normal ambulatory blood pressure and the severity of hypertension. Am J Hypertens 2001; 14: 855-860.

23. National High Blood Pressure Education Program Working Group. Update on the 1987 Task Force Report on high blood pressure in children and adolescents: a working group report from the National High Blood Pressure Education Program. Pediatrics 1996; 98: 649-658.
[Özet][PDF][Editöre E-Posta][Geri]
Main Page | Editorial Staff | Editorial Board | Contents | Past Issues | Search | Notice to Authors
About the Journal | Turkish National Pediatric Society | E-mail